Datuk, Kes Masyhur & Kes Lanjutan
Kes Umariyyatain & al-Musytarakah
2 min bacaan
1. Al-Umariyyatain (الغراوين)
Dua kes yang diputuskan Saidina Umar RA — berlaku HANYA apabila waris terdiri daripada pasangan + ibu + bapa sahaja. Jika ibu diberi 1/3 penuh selepas pasangan, bahagiannya menyamai/melebihi bapa — janggal dengan kaedah "lelaki dua bahagian perempuan" bagi dua pihak sedarjat. Penyelesaian Umar RA (dipegang jumhur): ibu mengambil 1/3 daripada BAKI selepas pasangan:
| Kes | Pasangan | Ibu (1/3 baki) | Bapa (baki) |
|---|---|---|---|
| Suami + ibu + bapa (asal 6) | Suami 1/2 (3) | 1/6 (1) | 2/6 (2) |
| Isteri + ibu + bapa (asal 12) | Isteri 1/4 (3) | 1/4 (3) | 1/2 (6) |
Bandingkan: tanpa kaedah Umar, ibu 1/3 penuh menjadikan bahagiannya 2/6 berbanding bapa 1/6 dalam kes pertama — terbalik daripada kaedah dua pihak sedarjat.
Nota halus: jika bapa digantikan datuk, umariyyatain TIDAK terpakai — ibu kembali mengambil 1/3 penuh (datuk bukan sedarjat dengan ibu).
2. Al-Musytarakah (المشتركة)
Syarat kes: suami + ibu/nenek + dua saudara seibu ke atas + saudara lelaki kandung (sekurang-kurangnya seorang lelaki). Fardu menghabiskan harta: suami 1/2 + ibu 1/6 + saudara seibu 1/3 = 1 — saudara kandung (asabah) tidak mendapat apa-apa!
Kes ini dibawa kepada Umar RA dua kali. Mulanya beliau menggugurkan saudara kandung; kemudian seorang saudara kandung berhujah: "Wahai Amirul Mukminin, andaikan bapa kami seekor keldai (hirar) — bukankah ibu kami tetap satu?" Umar RA lalu mengongsikan saudara kandung ke dalam 1/3 saudara seibu, dibahagi sama rata (lelaki = perempuan, kerana asas perkongsian ialah rahim ibu). Inilah pendirian Syafi'i; Hanafi/Hanbali kekal menggugurkan saudara kandung.
Contoh (asal 6, harta RM90,000):
| Waris | Peranan | Bahagian | RM90,000 |
|---|---|---|---|
| Suami | Fardu 1/2 | 3/6 | RM45,000 |
| Ibu | Fardu 1/6 (≥2 saudara) | 1/6 | RM15,000 |
| 2 saudara seibu + 1 saudara lelaki kandung | Kongsi 1/3 sama rata (3 kepala) | 2/6 → 1/9 seorang | RM30,000 (RM10,000 seorang) |
| Jumlah | 6/6 ✓ | RM90,000 ✓ | |
💡 Kalkulator eFaraid melaksanakan kedua-dua kes ini secara automatik dengan nota penjelasan — cuba dan perhatikan amaran "1/3 baki" pada ibu dan perkongsian sama rata dalam musytarakah.
Rujukan
- Athar Umar RA — umariyyatain & musytarakah (kisah "al-himar")
- Minhaj at-Talibin — pendirian Syafi'i kedua-dua kes
- Mughni al-Muhtaj — syarat musytarakah
- Matn ar-Rahbiyyah (syarah) — huraian umariyyatain