Anak dalam Kandungan (Haml)

Haml ialah anak yang masih berada dalam kandungan ibunya ketika seseorang meninggal dunia. Dalam bab faraid ia merujuk kepada janin yang akan menjadi waris jika dilahirkan hidup.^[6] Kesukarannya ialah keadaan janin itu belum diketahui. Ia mungkin lahir hidup atau mati. Ia mungkin lelaki atau perempuan. Ia juga mungkin seorang atau lebih. Pembahagian muktamad tidak dapat dibuat selagi keadaan ini kabur. Namun keperluan sebahagian waris kadangkala menuntut pembahagian awal. Maka para fuqaha menyusun hukum khusus supaya pusaka dapat dibahagikan secara sementara dengan menjaga hak janin sejauh mungkin.^[9] Topik ini menghuraikan syarat janin mewarisi, tempoh kehamilan, tanda hidup dan cara mengira bahagian yang ditahan.

Makna haml dan janin

Dari segi bahasa haml membawa makna mengangkat dan juga makna 'aluq iaitu kehamilan. Dalam istilah fuqaha perkataan ini digunakan bagi barang yang dipikul dan bagi anak dalam perut seorang perempuan.^[17] Makna kedua itulah yang dimaksudkan dalam bab pusaka.^[6] Al-Mawsu'ah al-Fiqhiyyah membezakan haml daripada janin. Setiap anak dalam perut ibu ialah janin. Haml pula meliputi seluruh isi kandungan walaupun lebih daripada seorang janin.^[18] Perbezaan ini penting kerana bilangan janin dalam satu kandungan ialah salah satu perkara yang belum diketahui.

Kandungan yang pasti mewarisi dan yang mungkin mewarisi

Sibt al-Maridini menjelaskan bahawa haml yang dibincangkan dalam bab ini ialah setiap janin yang akan mewarisi jika lahir hidup. Ada janin yang mewarisi dalam semua andaian. Contohnya anak si mati sendiri yang dikandung oleh isterinya. Janin itu mewarisi sama ada lelaki atau perempuan dan sama ada seorang atau berbilang kerana ia anak si mati.^[3][6]

Ada pula janin yang mewarisi dalam satu andaian sahaja. Seseorang meninggalkan bapa saudara sebelah bapa bersama isteri saudara lelaki sebapanya yang sedang hamil daripada saudara itu. Janin tersebut mewarisi jika ia lelaki kerana ia menjadi anak saudara lelaki yang menghijab bapa saudara. Jika ia perempuan ia tidak mewarisi.^[6] Al-Khatib al-Syirbini menyebut keadaan yang sama bagi kandungan isteri bapa saudara dan kandungan isteri orang yang memerdekakan.^[3] Contoh sebaliknya ialah seorang perempuan yang meninggalkan suami dan saudara perempuan seibu sebapa bersama isteri bapanya yang hamil daripada bapanya. Janin itu mewarisi seperenam sebagai pelengkap dua pertiga jika ia perempuan lalu masalahnya ber'aul kepada tujuh. Jika ia lelaki ia gugur kerana ia asabah sedangkan ashab al-furud telah menghabiskan harta.^[3][7]

Dua syarat janin mewarisi

Janin mewarisi dengan dua syarat.^[8][9] Syarat pertama ialah kewujudannya dalam perut ibu ketika pewaris meninggal dunia diketahui secara yakin atau secara zahir. Syarat kedua ialah seluruh tubuhnya terpisah daripada ibunya dalam keadaan hidup dengan hayat yang stabil (hayat mustaqirrah).^[8][9] Sebab syarat kedua ini ialah peniupan roh ketika kematian pewaris tidak dapat diketahui. Maka keadaan ketika lahir dijadikan ukuran dan disandarkan kepada keadaan sebelumnya.^[8] Al-Khatib al-Syirbini menyatakan bahawa janin mewarisi sebelum dilahirkan tetapi pemilikannya terhadap pusaka hanya menjadi tetap apabila ia lahir hidup.^[4]

Dalil asas bab ini ialah hadis Abu Hurairah «إِذَا اسْتَهَلَّ الْمَوْلُودُ وُرِّثَ» yang bermaksud “Jika anak yang dilahirkan itu menangis keluar suara, maka sabit baginya harta pusaka.” Hadis ini diriwayatkan oleh Abu Daud dalam Kitab al-Fara'id (no. 2920) dan al-Albani menilainya sahih.^[19][20] Sibt al-Maridini menyebut bahawa Abu Daud tidak melemahkannya. Pentahqiq kitab itu menyenaraikan beberapa riwayat lain daripada Jabir. Al-Hakim mensahihkan salah satu lafaznya dan disetujui oleh al-Dhahabi. Al-Tirmizi pula menyatakan bahawa riwayat Jabir diperselisihkan antara marfu' dan mawquf lalu beliau cenderung melihat riwayat mawquf lebih sahih.^[7]

Tempoh minimum dan maksimum kehamilan

Kewujudan janin ketika kematian dibuktikan melalui tempoh kelahirannya. Tempoh minimum kehamilan ialah enam bulan. Al-Mawsu'ah menyatakan tempoh ini dipegang oleh semua fuqaha.^[11] Tempoh maksimum menurut mazhab al-Syafi'i ialah empat tahun.^[8][11] Sibt al-Maridini menjelaskan bahawa jika isteri si mati melahirkan anak kurang daripada enam bulan selepas kematian maka janin itu pasti telah wujud ketika kematian. Jika ia lahir selepas enam bulan tetapi sebelum empat tahun maka zahirnya ia telah wujud. Dalam kedua-dua keadaan nasab dan pusakanya sabit.^[8]

Al-Khatib al-Syirbini menambah satu perincian. Had enam bulan terpakai apabila ibu janin itu masih menjadi firasy iaitu masih bersuami. Had tempoh maksimum pula terpakai apabila ibu itu khaliyah iaitu tidak bersuami.^[4] Perincian ini relevan antaranya apabila janin itu bukan anak si mati sendiri. Jika janin lahir hidup pada waktu yang tidak memastikan kewujudannya ketika kematian maka ia tidak mewarisi kerana nasabnya terhadap si mati tidak sabit.^[4]

Dalil mazhab al-Syafi'i bagi tempoh empat tahun ialah istiqra' iaitu pengamatan terhadap kejadian yang berlaku. Ia juga disandarkan kepada athar 'Umar tentang isteri orang hilang yang diminta menunggu empat tahun. Sebab penetapan empat tahun itu ialah ia penghujung tempoh kehamilan.^[12] Sebagai perbandingan, mazhab Hanafi berpegang kepada dua tahun berdasarkan athar 'Aisyah. Satu pendapat dalam mazhab Maliki menyebut lima tahun. Muhammad bin 'Abd al-Hakam daripada mazhab Maliki menyebut setahun.^[11][12] Ibn Rusyd berpandangan isu ini dirujuk kepada adat dan pengalaman. Jawatankuasa al-Mawsu'ah mencatatkan bahawa pendapat Ibn 'Abd al-Hakam lebih hampir kepada ketetapan perubatan dan perkara seperti ini dirujuk kepada pakar.^[12]

Fatwa Malaysia tentang anak yang lahir 100 hari selepas kematian bapa

Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan dalam AL-KAFI #729 menjawab soalan seorang anak yang lahir pada hari ke-100 selepas kematian bapanya. Jawapannya ialah anak itu berhak mendapat bahagian faraid daripada peninggalan bapanya. Asasnya ialah syarat mazhab al-Syafi'i bahawa waris mesti hidup secara pasti selepas kematian pewaris walaupun sebentar. Kewujudan hayat janin ditetapkan secara taqdir iaitu roh dianggap wujud ketika pewaris meninggal dunia. Bahagian janin diasingkan lebih awal sebagai ihtiyat dan hanya berkuat kuasa jika ia lahir hidup.^[19] Fatwa itu juga menyebut bahawa syarat istihlal ialah kiasan bagi kelahiran yang hidup. Maka bayi yang tidak menangis tetapi mempunyai tanda hayat yang lain tetap sabit hak warisnya. Ia turut menukilkan al-Mu'tamad fi al-Fiqh al-Syafi'i karya Muhammad al-Zuhaili bahawa anak daripada suami yang meninggal dunia sabit nasab dan pusakanya jika lahir dalam tempoh maksimum kehamilan iaitu empat tahun dari tarikh kematian suami.^[19]

Seratus hari juga kurang daripada enam bulan. Menurut huraian Sibt al-Maridini kelahiran sebelum enam bulan menunjukkan janin itu pasti telah wujud ketika kematian.^[8] Kes yang lebih rumit ialah kelahiran yang hampir atau melepasi had maksimum atau kelahiran yang nasabnya dipertikaikan. Sabitan nasab dalam keadaan seperti itu perlu dirujuk kepada Mahkamah Syariah. Pengiraan faraid hanya dapat dibuat selepas status nasab itu jelas.

Tanda hidup (istihlal)

Istihlal asalnya bermaksud bayi menjerit ketika lahir. Dalam mazhab al-Syafi'i hayat yang stabil diketahui melalui jeritan dan juga melalui bersin, menguap, menyusu pada payudara atau tanda yang seumpamanya.^[4] Al-Nawawi dalam Rawdat al-Talibin menyebut tangisan, bersin, menguap dan menghisap susu sebagai tanda yang menunjukkan hayat. Beliau menukilkan khilaf tentang gerakan beserta huraian tentang batasnya. Gerakan seperti menggenggam dan membuka tangan menunjukkan hayat secara pasti. Getaran akibat tekanan urat atau gerakan yang mungkin berlaku kerana keluar daripada laluan sempit tidak diambil kira sebagaimana gerakan haiwan yang telah disembelih tidak diambil kira.^[8] Al-Mawsu'ah menyenaraikan al-Syafi'i bersama al-Thawri, al-Awza'i dan Abu Hanifah dalam kalangan yang menerima apa jua tanda hayat seperti suara, gerakan atau menyusu.^[14]

Janin yang keluar sebahagian tubuhnya dalam keadaan hidup lalu mati sebelum keluar sepenuhnya dihukum seperti lahir mati dari segi pusaka.^[4][8] Begitu juga janin yang lahir mati akibat jenayah terhadap ibunya walaupun pelaku jenayah itu wajib membayar ghurrah.^[8] Inilah pendapat jumhur. Mazhab Hanafi pula berpendapat janin yang gugur akibat jenayah tetap mewarisi. Mazhab Hanafi juga memadai dengan keluarnya sebahagian besar tubuh janin dalam keadaan hidup.^[13]

Cara membahagikan pusaka sebelum kelahiran

Pembahagian boleh ditangguhkan sehingga kelahiran. Jika para waris menuntut pembahagian lebih awal mereka tidak diberi keseluruhan harta. Al-Mawsu'ah menyatakan perkara ini tanpa khilaf.^[12] Kaedah mazhab al-Syafi'i ialah setiap waris yang ada dilayan dengan andaian yang paling merugikannya. Andaian itu merangkumi wujud atau tiadanya janin, hidup atau matinya, lelaki atau perempuan serta seorang atau berbilang. Setiap waris diberi kadar yang diyakini menjadi miliknya. Bakinya ditahan sehingga keadaan janin jelas.^[1][9] Matan al-Rahbiyyah merumuskannya dalam bait «وهكذا حكم ذوات الحمل ... فابن على اليقين والأقل» yang bermaksud binalah pembahagian atas kadar yang yakin dan yang paling sedikit.^[2]

Al-Ahdal dalam I'anah al-Talib membahagikan waris yang ada kepada empat golongan.^[9][10] Waris yang terhijab oleh janin walaupun dalam satu andaian sahaja tidak diberi apa-apa. Waris yang bahagiannya tidak berubah dalam semua andaian diberi bahagiannya dengan sempurna. Waris yang bahagiannya berubah sedangkan bahagian itu fardu diberi kadar yang paling sedikit. Waris yang bahagiannya berubah tetapi tidak mempunyai fardu tidak diberi apa-apa kerana bilangan janin tidak dapat ditentukan.^[10] Al-Mawsu'ah menyebut kaedah umum yang selari bagi tiga golongan pertama tanpa menyebut golongan keempat.^[12] Al-Khatib al-Syirbini pula menyatakan bahawa harta ditahan jika tiada waris selain janin atau jika ada waris yang mungkin dihijab olehnya. Waris yang tidak dihijab oleh janin dan mempunyai fardu diberi fardunya dalam bentuk ber'aul sekiranya 'aul mungkin berlaku.^[4]

Contoh isteri hamil bersama bapa dan ibu

Contoh yang dibawa oleh al-Fiqh al-Manhaji dan Mughni al-Muhtaj ialah seorang lelaki meninggal dunia dengan meninggalkan isteri yang hamil serta bapa dan ibu.^[1][4] Andaian yang paling merugikan isteri dan kedua ibu bapa ialah kandungan itu terdiri daripada dua anak perempuan atau lebih. Dalam andaian ini asal masalah 24 ber'aul kepada 27. Isteri diberi 3 saham, bapa 4 saham dan ibu 4 saham. Sebanyak 16 saham ditahan.^[2][4] Jika kandungan ternyata dua anak perempuan, 16 saham itu menjadi milik mereka. Jika kandungan ialah seorang lelaki atau lebih atau lelaki bersama perempuan, isteri disempurnakan seperlapan tanpa 'aul dan ibu bapa disempurnakan seperenam masing-masing. Bakinya untuk anak-anak itu.^[4] Masalah ini dikenali sebagai al-Minbariyyah. Saidina 'Ali ditanya tentangnya ketika berkhutbah di atas mimbar lalu menjawab secara spontan bahawa seperlapan isteri telah menjadi sepersembilan.^[4]

Jadual berikut membandingkan bahagian setiap waris mengikut senario kandungan. Baris yang bertanda * ialah kiraan ilustrasi berdasarkan kaedah asas faraid dan tidak dinyatakan secara langsung dalam sumber di atas. Baris terakhir menunjukkan kadar yang diberi sebelum kelahiran iaitu kadar paling sedikit bagi setiap waris.

Isteri hamil tanpa waris lain

Al-Fiqh al-Manhaji membawa contoh si mati yang hanya meninggalkan isteri yang hamil. Jika kandungan itu tiada atau lahir mati, isteri mendapat suku. Jika kandungan lahir hidup, isteri mendapat seperlapan sama ada kandungan itu lelaki atau perempuan dan sama ada seorang atau berbilang. Maka isteri diberi seperlapan kerana kadar itu yang diyakini. Bakinya ditahan.^[1] Jika kandungan ternyata lelaki ia mengambil baki secara asabah. Jika perempuan ia mendapat separuh dan bakinya dikembalikan kepadanya secara radd sekiranya baitulmal tidak teratur. Jika baitulmal teratur bakinya menjadi milik baitulmal. Jika kandungan lelaki bersama perempuan mereka berkongsi baki dengan kadar lelaki menyamai dua perempuan. Jika kandungan lahir mati, isteri disempurnakan suku dan bakinya untuk dhawil arham atau baitulmal mengikut keadaan baitulmal.^[1] Kedudukan baitulmal dihuraikan dalam topik Radd dan Baitulmal.

Tiada had bilangan janin menurut pendapat sahih

Persoalan bilangan janin memberi kesan kepada waris yang tidak mempunyai fardu. Al-Khatib al-Syirbini menyatakan bahawa anak-anak si mati yang sedia ada tidak diberi apa-apa sebelum kelahiran. Ini kerana menurut pendapat yang sahih dalam mazhab al-Syafi'i kandungan tidak ditentukan bilangannya. Beliau menukilkan riwayat al-Syafi'i daripada seorang syeikh di Yaman yang mendapat lima kali kelahiran dengan lima anak dalam setiap kelahiran.^[4] Pendapat lain dalam mazhab menetapkan had empat janin. Menurut pendapat itu bahagian empat anak lelaki ditahan dan bakinya dibahagikan.^[5]

Al-Khatib al-Syirbini memberi contoh seorang lelaki yang meninggalkan seorang anak lelaki dan isteri yang hamil. Isteri diberi seperlapan. Menurut pendapat yang sahih anak lelaki itu tidak diberi apa-apa sebelum kelahiran. Menurut pendapat had empat janin dia diberi seperlima daripada baki.^[5] Waris yang mempunyai fardu seperti isteri dan ibu bapa tidak terjejas oleh persoalan ini. Fardu dua pertiga diberi kepada dua anak perempuan atau lebih.^[21] Maka bilangan anak perempuan yang melebihi dua tidak menambah fardu mereka. Mughni al-Muhtaj menjelaskan bahawa kadar ber'aul dalam masalah al-Minbariyyah diberi kerana kemungkinan kandungan ialah dua anak perempuan.^[4] Sebab itu I'anah al-Talib menyusun jadual masalah haml dengan empat andaian sahaja. Andaian itu ialah kandungan mati, lelaki, seorang perempuan dan perempuan berbilang.^[10]

Sebagai perbandingan, al-Mawsu'ah menukilkan bahawa Abu Hanifah menahan bahagian empat anak lelaki atau empat anak perempuan yang mana lebih besar. Al-Mawsu'ah menyatakan bahawa pendapat ini juga mazhab Maliki dan merupakan pendapat lemah (muqabil al-asah) dalam mazhab al-Syafi'i kerana pendapat yang asah ialah tiada had bilangan.^[15] Satu riwayat daripada Abu Yusuf menahan bahagian seorang anak sahaja dan fatwa mazhab Hanafi berpegang dengannya. Mazhab Ahmad menahan bahagian dua lelaki atau dua perempuan yang mana lebih besar kerana kelahiran kembar dua lazim berlaku.^[16]

Selepas kelahiran

Apabila keadaan kandungan sudah jelas, bahagian yang ditahan diselesaikan. Jika kandungan berhak ke atas seluruh bahagian yang ditahan ia mengambil kesemuanya. Jika ia berhak ke atas sebahagian sahaja ia mengambil bahagian itu. Bakinya dikembalikan kepada waris lain mengikut kadar yang ditahan daripada bahagian masing-masing.^[15] Al-Khatib al-Syirbini menyebut hukum bahagian orang hilang yang ditahan lalu musnah sebelum orang itu hadir. Harta yang telah diberi kepada waris lain diambil semula dan dibahagikan antara semua waris mengikut kadar pusaka mereka. Beliau menyatakan bahawa masalah haml adalah serupa apabila kandungan lahir hidup.^[3]

Bab haml menunjukkan prinsip ihtiyat dalam faraid. Hak janin dijaga tanpa menahan hak waris lain secara berlebihan. Pertikaian tentang nasab, tarikh kelahiran atau status hidup bayi ketika lahir perlu dirujuk kepada Mahkamah Syariah sebelum pembahagian muktamad dibuat.