Kesilapan Lazim dalam Pembahagian Pusaka

Topik ini menutup kurikulum dengan menghimpunkan salah faham yang kerap timbul apabila keluarga membahagikan harta pusaka. Setiap salah faham diberi pembetulan ringkas berserta sumbernya. Huraian penuh tidak diulang di sini kerana setiap perkara sudah dibincangkan dalam topik masing-masing. Pautan kepada topik itu disertakan pada hujung setiap bahagian.

Kesilapan ini boleh dikumpulkan kepada tiga peringkat. Peringkat pertama berlaku sebelum harta dibahagikan, iaitu ketika keluarga menentukan apa yang sebenarnya menjadi harta pusaka. Peringkat kedua berlaku ketika menentukan siapa yang mewarisi. Peringkat ketiga berlaku dalam pengiraan itu sendiri.

Ringkasan salah faham dan pembetulannya

Kesilapan sebelum harta dibahagikan

1. Memfaraidkan hutang

Ada yang menyangka bahawa hutang si mati dipecahkan kepada waris mengikut kadar faraid seperti harta. AL-KAFI #1632 menegaskan bahawa hutang si mati tidak boleh difaraidkan kepada waris. Hutang itu dilangsaikan terlebih dahulu daripada harta peninggalan. Jika harta tidak mencukupi, waris tidak wajib membayar bakinya. Waris yang menolong membayarnya termasuk dalam bab berbuat ihsan kepada si mati.^[1] Kedudukan ini selari dengan Mughni al-Muhtaj. Menurut pendapat yang lebih sahih, pemilikan harta berpindah kepada waris sebaik sahaja berlaku kematian. Hutang hanya menghalang waris daripada bertindak ke atas harta itu. Seluruh harta peninggalan menjadi seperti barang yang tergadai kerana hutang itu walaupun hutangnya sedikit.^[2] Huraian penuh terdapat dalam topik Tanggungan Si Mati dan Tertib Hak.

2. Menganggap penama sebagai pemilik

Nama yang tertera sebagai penama dalam akaun simpanan kerap difahami sebagai penerima mutlak. Jabatan Mufti Negeri Selangor menjelaskan bahawa konsep penama KWSP ialah pentadbir sementara atau pemegang amanah bagi caruman itu. Ia bukan hibah. Pentadbir itu wajib membahagikan wang tersebut secara faraid kepada waris yang berhak. Jawapan yang sama menukil keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Majlis Kebangsaan ke-49 pada 19 September 2000 bahawa wang KWSP ialah harta pusaka.^[3] Kedudukan ini berbeza daripada manfaat takaful yang distrukturkan sebagai hibah. AL-KAFI #1280 menukil keputusan Majlis Penasihat Syariah Bank Negara bahawa manfaat takaful yang berasaskan hibah tidak menjadi sebahagian harta pusaka.^[4] Oleh itu struktur setiap sijil takaful atau produk perlu disemak dengan pihak yang mengeluarkannya. Lihat topik Isu Semasa.

3. Membahagi sama rata tanpa faraid

Keluarga yang rapat sering memilih untuk membahagi sama rata sejak awal. AL-KAFI #1463 menyusun urutannya dengan jelas. Harta digunakan dahulu untuk urusan pengebumian. Kemudian hutang dan ibadat berkaitan harta yang belum ditunaikan diselesaikan. Selepas itu wasiat yang tidak melebihi satu pertiga dilaksanakan. Barulah harta dibahagikan mengikut faraid. Susunan ini selari dengan al-Fiqh al-Manhaji yang mendahulukan belanja pengurusan jenazah atas hutang dalam tanggungan si mati. Kitab itu juga mendahulukan hutang atas wasiat dan mendahulukan wasiat daripada satu pertiga baki harta atas hak waris.^[19] Fatwa itu menyatakan bahawa pembahagian secara faraid perlu dilakukan terlebih dahulu. Selepas itu setiap waris berhak untuk tanazul atau mengurangkan haknya dengan pembahagian sama rata kerana bahagian itu sudah menjadi miliknya sepenuhnya. Fatwa yang sama mengingatkan bahawa ramai keluarga yang pada asalnya sanggup membahagi sama rata kemudian tidak berpuas hati sehingga timbul tuntutan demi tuntutan di mahkamah.^[5] Kaedah melepaskan bahagian secara redha dibincangkan dalam topik Takharuj.

Kesilapan menentukan siapa waris

4. Isteri dalam idah dan bekas isteri

Dua kesilapan berlaku di sini dan arahnya bertentangan. Kesilapan pertama ialah melupakan isteri yang ditalak raj'i sedangkan suaminya meninggal dunia dalam tempoh idahnya. al-Fiqh al-Manhaji menyatakan bahawa suami isteri saling mewarisi dalam idah talak raj'i. Kitab itu juga menyatakan bahawa tiada pewarisan dalam nikah fasid walaupun telah berlaku persetubuhan.^[7] Kesilapan kedua ialah memasukkan bekas isteri yang ditalak ba'in. Irsyad Hukum Siri ke-504 menyimpulkan bahawa isteri yang ditalak raj'i berhak mewarisi selagi dia dalam idah. Isteri yang ditalak ba'in pula tidak mewarisi sama ada talak itu dilafazkan ketika suami sihat atau ketika sakit yang membawa maut. Fatwa itu menyebut pandangan mazhab lain tentang talak ba'in ketika sakit maut sebagai perbandingan. Pendapat yang sahih dalam mazhab al-Syafi'i ialah bekas isteri itu tidak mewarisi.^[6] Lihat topik Rukun, Syarat, Sebab dan Penghalang Pewarisan.

5. Anak angkat dan anak tiri

Anak yang dibesarkan sejak kecil sering dianggap waris. AL-KAFI #1671 menyatakan bahawa anak angkat tidak berhak mewarisi ibu atau bapa angkatnya kerana tiada pertalian darah. Dia tidak boleh dinasabkan kepada bapa angkat walaupun telah dibinkan kepada bapa angkat dalam sijil kelahiran.^[8] AL-KAFI #1580 pula menyatakan bahawa anak tiri tidak mendapat bahagian daripada pusaka bapa tirinya kerana tidak memenuhi mana-mana sebab pewarisan, iaitu pertalian darah atau perkahwinan atau wala'.^[9] Kedua-dua fatwa membuka jalan lain. Anak angkat boleh diberi melalui hibah atau wasiat dengan kadar yang ditetapkan syarak.^[8] Waris lain juga boleh membantu anak tiri secara sukarela.^[9] Lihat topik Perancangan Harta Semasa Hidup.

6. Menafikan anak melalui wasiat

Ada ibu bapa yang berpesan supaya seorang anak tidak diberi pusaka. AL-KAFI #1623 menyimpulkan bahawa perbuatan menafikan hak faraid waris yang berhak, terutamanya anak sendiri, adalah haram dan dikira dosa besar. Fatwa itu menghuraikan bahawa larangan ini meliputi perbuatan menghalang waris daripada bahagiannya dan perbuatan mengurangkan atau menambah bahagian seseorang. Ia juga meliputi perbuatan memasukkan orang yang bukan waris sebagai penerima pusaka.^[10] Lihat topik Wasiat.

7. Wasiat kepada waris tanpa izin waris lain

Kesilapan yang berkait rapat ialah menganggap wasiat kepada seorang waris terlaksana semata-mata kerana ia kehendak si mati. Mughni al-Muhtaj menyatakan bahawa menurut pendapat yang lebih zahir dalam mazhab, wasiat kepada waris sah jika waris yang lain mengizinkannya. Waris yang memberi izin mestilah mempunyai kuasa penuh mengurus hartanya. Izin kanak-kanak atau orang gila tidak diambil kira dan begitu juga izin wali mereka. Izin atau penolakan yang dibuat semasa pewasiat masih hidup juga tidak diambil kira.^[12] AL-KAFI #1225 memilih pendapat yang sama. Fatwa itu menasihatkan supaya wasiat seperti ini dielakkan jika tiada keperluan mendesak supaya tidak timbul pertengkaran.^[11] Mughni al-Muhtaj menyandarkan pendapat ini pada hadis yang bermaksud "Tiada wasiat kepada waris kecuali jika para waris membenarkannya". Menurut kitab itu hadis ini diriwayatkan oleh al-Baihaqi dan al-Zahabi menilai sanadnya salih. Lafaz ringkas "Tiada wasiat kepada waris" pula diriwayatkan oleh ashab al-sunan dan disahihkan oleh al-Tirmizi. Lafaz ringkas inilah yang dipegang oleh pendapat kedua yang membatalkan wasiat itu walaupun waris lain mengizinkannya.^[12] Lihat topik Wasiat.

Kesilapan dalam pengiraan

8. Menganggap waris terdinding tidak menurunkan bahagian ibu

Apabila seorang saudara terdinding, ramai yang terus mengabaikannya dalam keseluruhan pengiraan. al-Fiqh al-Manhaji menegaskan bahawa waris yang terdinding secara hirman tetap dianggap wujud berbanding waris lain. Dia masih mendinding waris lain secara nuqsan.^[13] Contoh yang diberikan ialah si mati meninggalkan datuk dan ibu serta dua saudara seibu. Dua saudara seibu itu terdinding oleh datuk tetapi mereka masih menurunkan bahagian ibu daripada 1/3 kepada 1/6. Begitu juga jika si mati meninggalkan seorang saudara kandung dan seorang saudara sebapa. Ibu mengambil 1/6 kerana wujud bilangan saudara walaupun saudara sebapa itu terdinding oleh saudara kandung.^[14] al-Mawsu'ah al-Fiqhiyyah al-Kuwaitiyyah menyatakan bahawa fuqaha mazhab bersepakat dalam hal ini. Waris yang terdinding oleh seseorang tetap mendinding waris lain secara nuqsan.^[15] Lihat topik Hijab Hirman dan Hijab Nuqsan dan Bahagian 1/3 dan 1/6.

9. Menyangka penghalang sebagai hijab

Kesilapan ini ialah lawan kepada kesilapan sebelumnya. Waris yang terhalang kerana sifatnya, seperti pembunuh atau orang yang berlainan agama, dianggap masih mendinding waris lain. al-Fiqh al-Manhaji menjelaskan bahawa waris yang terhalang kerana sifat tidak mendinding sesiapa sama ada secara hirman atau nuqsan. Kewujudannya sama seperti ketiadaannya. Jika si mati meninggalkan seorang anak lelaki yang membunuhnya dan seorang ibu, ibu mengambil 1/3 kerana anak itu terhalang daripada pusaka.^[14] Sibt al-Maridini menukil al-Rafi'i bahawa waris yang terhalang kerana sifat tidak mendinding secara hirman dengan ijmak. Riwayat bahawa Ibn Mas'ud menjadikan waris seperti ini mendinding secara hirman dinilai lemah. Namun kitab yang sama menyatakan bahawa semua sahabat kecuali Ibn Mas'ud berpendapat waris ini tidak mendinding secara nuqsan.^[16] al-Mawsu'ah turut menyatakan kesepakatan fuqaha mazhab dan kebanyakan sahabat dalam perkara ini. Ia mencatat Ibn Mas'ud sebagai pihak yang menyalahinya.^[15] Perbezaan antara hijab dan penghalang dihuraikan dalam topik Penghalang Pewarisan.

10. Membahagi terus kepada cucu dalam munasakhat

Apabila seorang anak meninggal dunia selepas bapanya tetapi sebelum pusaka bapanya dibahagikan, ada keluarga yang terus menyerahkan bahagian anak itu kepada cucu. Langkah ini melangkau satu lapisan pusaka. al-Fiqh al-Manhaji mentakrifkan munasakhat sebagai keadaan seorang atau lebih waris si mati pertama meninggal dunia sebelum harta dibahagikan. Salah satu sebab ia dinamakan demikian ialah harta berpindah daripada seorang waris kepada waris yang lain.^[17] Kaedahnya ialah si mati pertama diberi masalah tersendiri. Si mati kedua juga diberi masalah tersendiri yang mengira semua warisnya sama ada mereka waris si mati pertama atau bukan.^[18] Oleh itu bahagian anak yang meninggal dunia dibahagikan kepada semua warisnya sendiri seperti isteri dan ibunya jika masih hidup. Ia tidak semestinya jatuh kepada cucu sahaja. AL-KAFI #1463 juga menyarankan supaya pusaka dibahagikan secepat mungkin bagi mengelakkan pembahagian berlapis seperti ini.^[5] Lihat topik Munasakhat.

Penutup

Hampir semua kesilapan di atas berpunca daripada dua perkara. Yang pertama ialah menyamakan kebiasaan keluarga dengan hukum. Yang kedua ialah melangkau tertib yang sudah ditetapkan, iaitu menyelesaikan hak yang terikat pada harta dahulu, kemudian menentukan waris dan akhirnya mengira bahagian. Pengiraan dalam eFaraid membantu keluarga memahami kedudukan setiap waris sebelum berbincang. Pengesahan waris dan bahagian bagi tujuan tuntutan perlu dirujuk kepada Mahkamah Syariah. Perkara yang melibatkan pindah milik harta pula perlu dirujuk kepada pihak berkuasa yang berkaitan. Lihat topik Proses Tuntutan Pusaka di Malaysia.