Daripada Pecahan kepada Aset: Qismah al-Tarikah

Topik Contoh Pengiraan Lengkap Langkah demi Langkah berakhir dengan pecahan dan nilai ringgit bagi setiap waris. Langkah seterusnya ialah menukar angka itu kepada aset sebenar seperti wang tunai, rumah, tanah dan saham. Langkah ini dinamakan qismah al-tarikah (pembahagian harta peninggalan). al-Fiqh al-Manhaji menyifatkannya sebagai buah yang menjadi tujuan sebenar ilmu faraid. Semua langkah yang mendahuluinya hanyalah wasilah kepadanya.^[1] Sibt al-Maridini menyatakan perkara yang sama. Beliau menambah bahawa paksi pembahagian ialah satu nisbah. Nisbah saham seorang waris kepada asal masalah sama dengan nisbah bahagiannya daripada harta kepada keseluruhan harta.^[2]

Harta yang boleh dibilang

Apabila harta terdiri daripada wang atau barang yang setiap unitnya sama nilai, kaedah paling mudah ialah membahagi harta dengan asal masalah selepas tashih. Hasilnya ialah nilai satu saham. Nilai itu kemudian didarab dengan saham setiap waris.^[1][3] al-Fiqh al-Manhaji memberi contoh si mati yang meninggalkan isteri, dua anak perempuan, ibu dan saudara lelaki kandung. Asal masalahnya 24 dan hartanya 4,800 lira. Nilai satu saham ialah 200 lira. Isteri menerima 600 lira, dua anak perempuan 3,200 lira, ibu 800 lira dan saudara lelaki 200 lira. Kitab yang sama menyebut kaedah kedua, iaitu mendarab saham waris dengan jumlah harta lalu membahagi hasilnya dengan asal masalah.^[1]

Hasil bahagi tidak semestinya nombor bulat. Contoh kedua al-Fiqh al-Manhaji melibatkan ibu, isteri dan bapa saudara dengan asal 12 dan harta 100 dinar. Ibu menerima 33 1/3 dinar, isteri 25 dinar dan bapa saudara 41 2/3 dinar.^[1] Kitab membiarkan pecahan itu sebagaimana adanya. Dalam ringgit, pecahan seperti ini akhirnya dibundarkan kepada sen. Cara pembundaran ialah soal teknikal yang tidak dibincangkan dalam sumber yang dirujuk. Yang perlu dijaga ialah jumlah semua bahagian kekal sama dengan harta bersih.

Harta yang tidak boleh dibilang

Rumah, kebun, barang dagangan dan tanah yang tidak sama nilai setiap bahagiannya tidak boleh dibahagi dengan membilang unit. Ahmad bin Yusuf al-Ahdal dalam I'anah al-Talib menerangkan bahawa dalam keadaan ini setiap waris diberi pecahan daripada aset itu mengikut nisbah sahamnya kepada asal masalah selepas tashih. Contohnya seorang perempuan meninggalkan sebuah rumah kecil serta waris ibu, suami dan saudara perempuan kandung. Masalahnya ber'aul daripada 6 kepada 8. Ibu memiliki 1/4 rumah, suami 3/8 dan saudara perempuan 3/8. Kitab itu menegaskan bahawa harta jenis ini mesti dinilai terlebih dahulu dan nisbah dikira berdasarkan nilai tersebut.^[3]

Pemilikan bersama mengikut pecahan seperti ini belum memisahkan aset. Pemisahan dibincangkan oleh fuqaha al-Syafi'i dalam bab qismah. al-Khatib al-Syirbini menyebut tiga jenis. Yang pertama ialah qismah al-ajza' yang juga dinamakan qismah al-mutashabihat. Ia membahagi harta yang bahagiannya serupa sehingga tidak memerlukan penilaian atau bayaran balik, seperti barang mithli, rumah yang binaannya seragam dan tanah yang sama keadaannya. Pihak yang enggan boleh dipaksa menerimanya. Menurut pendapat yang lebih zahir ia hanyalah pengasingan hak (ifraz) dan bukan jual beli. Yang kedua ialah qismah al-ta'dil, iaitu bahagian disamakan dari segi nilai walaupun saiznya berbeza, seperti tanah yang sebahagiannya lebih subur atau lebih hampir dengan air. Menurut pendapat yang lebih zahir pihak yang enggan juga boleh dipaksa. Yang ketiga ialah qismah al-radd. Ia berlaku apabila satu bahagian mengandungi sesuatu yang tidak boleh dibahagi seperti perigi atau pokok lalu orang yang mengambil bahagian itu membayar kadar nilai lebihannya dengan harta dari luar harta yang dikongsi. Qismah al-radd tidak boleh dipaksakan. Ia dikira jual beli menurut pendapat yang masyhur dan memerlukan reda semua pihak, termasuk selepas undian dibuat menurut pendapat yang sahih.^[4] al-Mawsu'ah al-Fiqhiyyah al-Kuwaitiyyah mencatat pembahagian tiga jenis ini sebagai susunan mazhab al-Syafi'i. Ia juga menyatakan bahawa ulama al-Syafi'i dan Hanbali sepakat qismah al-radd tidak boleh dipaksakan kerana ia memindahkan milik sesuatu yang tidak dikongsi.^[13] Jika qismah memerlukan penilaian, pembahagi yang dilantik oleh pemerintah mestilah dua orang kerana penilaian dianggap sebagai kesaksian tentang nilai.^[5]

Tunai dan barang dalam satu harta

Sibt al-Maridini menulis satu fasal khusus bagi harta yang terdiri daripada tunai (naqd) dan barang ('ard) apabila seorang waris mengambil barang dan yang lain mengambil tunai. Contohnya si mati meninggalkan ibu, isteri, saudara perempuan kandung, saudara perempuan sebapa dan saudara perempuan seibu. Asalnya 12 dan ber'aul kepada 15. Ibu mendapat 2 saham, isteri 3, saudara perempuan kandung 6, saudara perempuan sebapa 2 dan saudara perempuan seibu 2. Hartanya sehelai kain dan 60 dinar. Isteri mengambil kain sebagai bahagiannya dan yang lain mengambil 60 dinar.^[6]

Kaedahnya ialah membahagi tunai dengan saham mereka yang mengambil tunai. Hasilnya didarab dengan keseluruhan masalah untuk mendapat jumlah harta. Kemudian tunai ditolak daripada jumlah itu untuk mendapat nilai barang. Dalam contoh ini 60 dinar dibahagi 12 saham memberi 5 dinar sesaham. Jumlah harta ialah 15 kali 5 iaitu 75 dinar. Nilai kain ialah 15 dinar.^[6] Aset berbeza jenis boleh diagihkan kepada waris berbeza apabila nilai setiap aset diketahui dan setiap waris menerima nilai yang setara dengan bahagiannya.

Contoh rumah dan tunai

Seorang perempuan meninggal dunia dan meninggalkan suami, seorang anak lelaki dan seorang anak perempuan. Harta bersihnya ialah sebuah rumah bernilai RM300,000 dan tunai RM100,000. Suami mendapat 1/4 kerana ada anak. Baki 3/4 diambil oleh anak secara asabah dengan nisbah lelaki dua bahagian perempuan. Asal masalahnya 4. Suami mendapat 1 saham bernilai RM100,000. Anak lelaki mendapat 2 saham bernilai RM200,000. Anak perempuan mendapat 1 saham bernilai RM100,000. Rajah di bawah menunjukkan dua cara untuk menukar angka ini kepada aset.

Pilihan A mengikut kaedah I'anah al-Talib. Tunai dibahagi terus mengikut saham dan setiap waris memiliki pecahan daripada rumah itu.^[3] Cara ini terus mengikut pecahan faraid tetapi rumah kekal dimiliki bersama oleh tiga orang. Pilihan B memisahkan aset. Anak lelaki mengambil rumah yang nilainya RM100,000 lebih daripada bahagiannya. Suami dan anak perempuan berkongsi tunai RM100,000 sama banyak. Anak lelaki kemudian membayar RM50,000 kepada setiap seorang daripada wang miliknya sendiri. Setiap waris tetap mengambil sebahagian daripada harta pusaka itu sendiri. Bayaran dari luar harta pusaka hanya menampung beza nilai. Inilah gambaran qismah al-radd. Ia tidak boleh dipaksakan ke atas mana-mana waris dan memerlukan reda mereka.^[4][13] Jika anak perempuan tidak mengambil apa-apa daripada harta pusaka dan hanya menerima wang daripada saudaranya sebagai ganti seluruh bahagiannya, susunan itu lebih hampir kepada takharuj yang dibezakan di bawah.^[12] Kedua-dua pilihan memberi nilai yang sama kepada setiap waris. Cara pindah milik rumah itu didaftarkan perlu dirujuk kepada pejabat tanah atau pihak yang mengendalikan pembahagian pusaka.

Waris membeli bahagian waris lain

Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan pernah ditanya tentang seorang waris yang ingin membeli rumah pusaka yang mempunyai lapan penama mengikut faraid. Jawapannya ialah waris yang membeli tetap berhak mendapat bahagiannya. Peratusan bahagiannya ditolak daripada harga rumah tersebut.^[7] Sebagai gambaran, jika rumah RM300,000 tadi satu-satunya harta dan bahagian anak lelaki ialah separuh, dia hanya perlu membayar RM150,000 kepada waris lain mengikut kadar bahagian mereka, iaitu RM75,000 kepada suami dan RM75,000 kepada anak perempuan.

Waris menjual atau menghibahkan bahagiannya

Sibt al-Maridini membincangkan keadaan seorang waris yang menjual atau menghibahkan bahagiannya dalam harta pusaka kepada waris lain. Beliau membahagikan keadaan ini kepada dua. Bahagian itu sama ada diberikan sama rata mengikut bilangan kepala penerima atau mengikut kadar saham faraid mereka. Setiap keadaan mempunyai cara kiraan sendiri. Contohnya si mati meninggalkan tiga anak perempuan dan ibu bapa. Asalnya 6 dan selepas tashih menjadi 18. Ibu dan bapa masing-masing mendapat 3 saham dan setiap anak perempuan 4 saham. Jika seorang anak perempuan menghibahkan bahagiannya sama rata kepada dua saudaranya serta ibu bapa, setiap seorang menerima 1 saham tambahan. Ibu dan bapa masing-masing memegang 4 saham. Dua anak perempuan itu masing-masing memegang 5 saham.^[8] Syarat sah jual beli dan hibah itu sendiri tidak dihuraikan dalam topik ini.

Waris yang memberi hutang kepada si mati

Hutang si mati dijelaskan sebelum pembahagian sebagaimana dihuraikan dalam topik Tanggungan Si Mati. Jika pemiutangnya seorang waris, dia menerima dua perkara daripada harta, iaitu bayaran hutang dan bahagian pusakanya. Sibt al-Maridini menunjukkan cara memisahkan kedua-duanya apabila waris itu mengambil satu pecahan tertentu daripada harta. Contohnya si mati meninggalkan isteri, anak lelaki dan anak perempuan dengan masalah 24. Isteri mendapat 3 saham. Isteri mengambil 2/5 harta untuk hutang dan pusakanya sekali. Harta kemudian dikira sebagai 35 bahagian. Isteri menerima 14 bahagian, iaitu 3 bahagian pusaka dan 11 bahagian hutang. Baki 21 bahagian menjadi milik anak lelaki sebanyak 14 bahagian dan anak perempuan sebanyak 7 bahagian.^[9] Ini selari dengan tertib hak kerana 11 bahagian hutang dikeluarkan dahulu dan baki 24 bahagian dibahagi secara faraid.

Waris yang berhutang kepada si mati

Keadaan sebaliknya juga dibincangkan. Si mati meninggalkan tunai dan piutang yang sama jenis ke atas seorang waris yang tidak mampu membayar (mu'sir). Seluruh harta, iaitu tunai dan piutang, dibahagi mengikut faraid. Bahagian waris yang berhutang itu ditolak dengan hutangnya. Jika bahagiannya sama dengan hutang, dia bebas daripada hutang dan waris lain mengambil tunai. Jika bahagiannya lebih, dia bebas daripada hutang dan menerima lebihannya daripada tunai. Jika bahagiannya kurang, waris lain mengambil tunai mengikut kadar saham mereka dan dia hanya bebas daripada hutang setakat bahagiannya. Kaedah ini dibina atas qaul yang menerima taqas, iaitu dua hutang yang saling menolak. Dalam isu taqas al-Syafi'i mempunyai empat qaul.^[10] Kaedah ini khusus bagi hutang yang sama jenis dengan tunai.

Sebagai gambaran, dua anak lelaki mewarisi tunai RM60,000 dan piutang RM20,000 ke atas salah seorang daripada mereka yang tidak mampu membayar. Seluruh harta bernilai RM80,000 dan setiap anak berhak RM40,000. Bahagian anak yang berhutang melebihi hutangnya. Dia bebas daripada hutang RM20,000 dan menerima RM20,000 daripada tunai. Saudaranya menerima RM40,000 tunai.

Saham dan syarikat sebagai pusaka

Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan dalam AL-KAFI #1507 menyatakan bahawa harta peninggalan merangkumi harta alih seperti wang dan saham serta harta tidak alih seperti tanah dan rumah. Fatwa itu memakai kaedah mazhab al-Syafi'i bahawa harta peninggalan berserta pertumbuhannya menjadi milik waris mengikut bahagian masing-masing. Oleh itu syer saham dalam syarikat asal dan syarikat yang terhasil daripadanya selepas kematian termasuk dalam pusaka dan dibahagi secara faraid. Jika waris yang menguruskan syarikat turut memasukkan modalnya sendiri, modal itu boleh diasingkan sebelum pembahagian. Jika dia meminta upah, dia boleh dibayar upah yang setimpal dengan usahanya. Jika berlaku pertikaian, fatwa itu menasihatkan supaya perkara itu dirujuk ke mahkamah.^[11]

Beza qismah dengan takharuj

al-Mawsu'ah al-Fiqhiyyah al-Kuwaitiyyah membezakan kedua-duanya. Dalam qismah setiap waris mengambil satu bahagian daripada harta yang dimiliki bersama. Dalam takharuj pula para waris berdamai untuk mengeluarkan seorang atau sebahagian daripada mereka dengan sesuatu yang diketahui. Pemberian itu boleh datang daripada harta pusaka atau daripada sumber lain. Takharuj pada asalnya ialah akad sulh antara waris dan harus apabila ada persetujuan bersama.^[12] Dalam contoh rumah dan tunai di atas, setiap waris mengambil sebahagian daripada harta pusaka itu sendiri. Itu ialah qismah. Jika anak perempuan bersetuju keluar daripada pembahagian dengan menerima sesuatu yang diketahui sebagai ganti bahagiannya, sama ada daripada harta pusaka atau daripada wang waris lain, itu ialah takharuj. Hukumnya dihuraikan dalam topik Takharuj.

Kalkulator eFaraid menghasilkan pecahan dan nilai ringgit. Penukaran angka itu kepada aset tertentu bergantung pada penilaian aset dan persetujuan waris. Kesan undang-undang setiap pilihan dan prosedur pindah milik aset seperti rumah dan saham perlu dirujuk kepada Mahkamah Syariah, pejabat tanah, syarikat berkenaan, pihak yang mengendalikan pembahagian pusaka atau peguam.