Hibah dan Kaitannya dengan Faraid

Hibah ialah pemberian harta semasa hidup tanpa balasan. Al-Fiqh al-Manhaji mentakrifkannya sebagai akad yang memindahkan milik sesuatu benda tanpa gantian semasa hidup secara sukarela. Takrif ini membezakannya daripada jual beli yang berbalas. Ia juga membezakannya daripada wasiat yang memindahkan milik tanpa balasan tetapi hanya selepas kematian.^[1] Kaitan hibah dengan faraid terletak pada satu soalan yang kerap timbul selepas kematian, iaitu sama ada sesuatu harta masih milik si mati atau telah berpindah kepada orang lain semasa hayatnya. Tarikah ialah semua yang ditinggalkan oleh si mati selepas kematiannya.^[8] Harta yang telah berpindah milik melalui hibah yang sempurna tidak lagi menjadi milik si mati ketika dia meninggal dunia. Harta yang belum berpindah pula masih termasuk dalam tarikah.^[3][21]

Rukun hibah

Mazhab al-Syafi'i menetapkan tiga rukun hibah, iaitu dua pihak yang berakad, sighah dan harta yang dihibahkan.^[2][5] Pemberi mestilah pemilik harta itu dan layak bertabarru' serta bebas mengurus hartanya. Oleh itu hibah kanak-kanak dan orang gila tidak sah. Hibah orang yang ditahan daripada mengurus hartanya kerana safih atau muflis juga tidak sah. Wali tidak boleh menghibahkan harta orang di bawah jagaannya kerana hibah ialah kerugian semata-mata bagi pemilik harta itu.^[2] Penerima pula mestilah layak memiliki. Hibah sah kepada setiap insan yang telah lahir dan wali menerimanya bagi pihak penerima yang belum mukallaf. Hibah kepada janin dalam kandungan tidak sah.^[2]

Sighah terdiri daripada ijab dan qabul. Lafaz seperti "aku hibahkan kepadamu" dan "aku milikkan kepadamu tanpa harga" ialah lafaz yang jelas. Lafaz seperti "aku pakaikan baju ini kepadamu" ialah kinayah yang bergantung pada niat kerana ia juga boleh bermaksud pinjaman.^[2] Mughni al-Muhtaj menambah bahawa ijab dan qabul tidak disyaratkan bagi hadiah menurut pendapat yang sahih. Pengiriman oleh pemberi dan penerimaan oleh penerima sudah memadai seperti amalan orang ramai sejak dahulu.^[5]

Qabd sebagai titik penentu

Akad hibah tidak lengkap dan tidak mengikat dengan ijab dan qabul semata-mata. Selagi harta masih di tangan pemberi, dia berhak menarik balik hibah itu dan mengurus hartanya. Milik penerima hanya tetap selepas qabd. Apabila qabd berlaku dengan syarat-syaratnya, akad menjadi lazim dan harta itu kukuh menjadi milik penerima.^[3] Mughni al-Muhtaj menegaskan bahawa harta hibah tidak dimiliki kecuali dengan qabd yang diizinkan oleh pemberi. Pertambahan yang terhasil daripada harta itu sebelum qabd kekal milik pemberi kerana harta itu masih dalam miliknya.^[6][7]

Salah satu dalilnya ialah hadiah Rasulullah SAW kepada al-Najasyi. Baginda menjangka al-Najasyi telah wafat dan hadiah itu akan dikembalikan. Apabila hadiah itu kembali, Baginda membahagikannya kepada isteri-isteri Baginda. Al-Fiqh al-Manhaji menjelaskan bahawa sekiranya hibah mengikat tanpa qabd, hadiah itu sepatutnya diserahkan kepada waris al-Najasyi sebagai sebahagian tarikahnya.^[3] Hadis ini diriwayatkan oleh al-Hakim yang menilai sanadnya sahih. Al-Mawsu'ah al-Fiqhiyyah menukilkan bahawa al-Dhahabi menilainya munkar kerana perawinya Muslim al-Zanji lemah.^[9] Dalil yang lebih jelas ialah athar Abu Bakar al-Siddiq RA. Beliau pernah memberikan kepada 'Aisyah RA hasil kurma sebanyak dua puluh wasaq. Ketika hampir wafat beliau berkata bahawa sekiranya 'Aisyah telah memetik dan mengambilnya, hasil itu menjadi miliknya. Namun pada hari itu ia telah menjadi harta waris yang perlu dibahagikan mengikut Kitab Allah. 'Umar al-Khattab RA juga menegur bapa yang memberi kepada anak tetapi terus memegang pemberian itu. Menurut beliau pemberian yang tidak diambil oleh penerimanya sehingga ia menjadi milik waris pemberi apabila pemberi meninggal dunia adalah batal. Kedua-dua athar ini diriwayatkan oleh Malik dalam al-Muwatta'.^[3]

Qabd sah dengan tiga syarat menurut al-Fiqh al-Manhaji. Syarat pertama ialah izin pemberi yang jelas atau penyerahan oleh pemberi sendiri. Penerima yang mengambil tanpa izin tidak memiliki harta itu walaupun pemberi melihat perbuatannya dan berdiam diri. Syarat kedua ialah harta itu tidak terikat dengan sesuatu yang bukan sebahagian hibah. Syarat ketiga ialah orang yang menerima mestilah baligh dan berakal. Wali atau penjaga menerima bagi pihak kanak-kanak. Jika wali menghibahkan sesuatu kepada anak di bawah jagaannya, al-Fiqh al-Manhaji menyarankan agar pemberian itu disaksikan bagi mengelakkan pengingkaran oleh waris selepas kematiannya.^[4]

Bagi harta bernilai besar, AL-KAFI #924 Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan berpandangan bahawa qabd boleh berlaku secara hissi atau maknawi. Menurut jawapan itu rumah, tanah, kenderaan dan saham memerlukan proses pindah milik. Lafaz semata-mata tanpa pertukaran nama belum dikira hibah yang sempurna.^[19]

Hibah yang belum sempurna ketika pemberi meninggal dunia

Persoalan yang paling kerap menyentuh faraid ialah hibah yang telah dilafazkan tetapi belum diserahkan apabila pemberi meninggal dunia. Mughni al-Muhtaj menyatakan bahawa jika salah seorang pihak meninggal dunia antara akad dan qabd, akad itu tidak terbatal menurut pendapat yang dipegang. Waris pemberi mengambil tempatnya dalam menyerahkan harta atau mengizinkan qabd. Waris penerima pula mengambil tempat penerima dalam menerimanya. Satu pendapat lain dalam mazhab mengatakan akad itu terbatal kerana ia akad yang tidak mengikat seperti wakalah.^[7] Asna al-Matalib menyatakan hukum yang sama dengan alasan bahawa akad hibah menuju kepada sifat mengikat seperti jual beli. Ia berbeza daripada syarikat dan wakalah.^[6] Izin qabd yang telah diberi oleh pemberi terbatal dengan kematiannya. Utusan yang membawa hadiah tidak boleh menyampaikannya kecuali dengan izin baharu.^[6][7]

Kesannya ialah harta itu masih milik pemberi ketika dia meninggal dunia. Ungkapan Abu Bakar "pada hari ini ia harta waris" menggambarkan kedudukan ini.^[3] Harta itu kekal dalam tarikah selagi waris pemberi tidak menyempurnakan penyerahannya. Sumber yang dirujuk tidak menghuraikan cara keputusan menyerahkan itu dibuat apabila waris pemberi ramai dan tidak sepakat. Keadaan sedemikian wajar dirujuk kepada Mahkamah Syariah.

Al-Mawsu'ah al-Fiqhiyyah menunjukkan bahawa mazhab-mazhab berbeza pada aras yang berlainan. Mazhab Hanafi dan al-Syafi'i berpendapat milik tidak berpindah sebelum qabd. Mazhab Hanbali berpendapat hibah dimiliki dengan akad tetapi hanya mengikat selepas qabd. Mazhab Maliki pula menganggap qabd syarat kesempurnaan hibah dan bukan syarat sahnya. Penerima boleh menuntut agar pemberi dipaksa menyerahkan harta itu.^[9]

Hibah dalam sakit maut

Hibah yang dibuat ketika pemberi menghidap sakit yang membawa kepada kematiannya tidak dinilai seperti hibah biasa. Mughni al-Muhtaj menyatakan bahawa tabarru' yang dilaksanakan serta-merta dalam sakit itu dikira daripada sepertiga harta. Contohnya ialah wakaf, hibah, pembebasan hamba dan penghapusan hutang. Hibah yang dibuat ketika sihat tetapi diserahkan ketika sakit juga dikira daripada sepertiga. Tabarru' yang melebihi sepertiga tidak berkuat kuasa pada kadar lebihan itu kecuali dengan izin waris. Jika pemberi sembuh, tabarru' itu berkuat kuasa sepenuhnya.^[10] Al-Mawsu'ah al-Fiqhiyyah merumuskan bahawa hibah orang yang sakit maut mengambil hukum wasiatnya. Dia boleh menghibahkan sepertiga hartanya dan kadar melebihi itu memerlukan persetujuan waris. Mazhab Hanbali meluaskan hukum ini kepada keadaan lain seperti orang yang berada di medan perang dan orang yang dibawa untuk qisas.^[12]

Hibah kepada waris dalam keadaan ini lebih ketat. Memandangkan hibah dalam sakit maut mengambil hukum wasiat, ia turut tertakluk kepada hukum wasiat kepada waris.^[12] Mughni al-Muhtaj menyatakan bahawa wasiat kepada waris sah menurut pendapat yang azhar hanya jika waris yang lain mengizinkannya. Pengarangnya turut menyebut bahawa hibah kepada waris termasuk dalam makna wasiat kepada waris dan bergantung pada izin waris yang lain.^[11] Huraian itu terletak dalam bab wasiat. Hibah kepada anak semasa sihat pula tetap sah tanpa izin anak-anak yang lain seperti yang dihuraikan di bawah.^[14][20] Satu perbezaan penting antara hibah dalam sakit maut dengan wasiat ialah hak menarik balik. Pewasiat boleh menarik balik wasiatnya dengan ijmak. Tabarru' yang telah dilaksanakan dalam sakit maut pula tidak boleh ditarik balik walaupun ia dikira daripada sepertiga. Pemberian kepada anak dikecualikan seperti dalam hibah biasa.^[13]

Hibah, wasiat dan faraid

Adil antara anak

Al-Fiqh al-Manhaji menyatakan bahawa bapa yang ingin memberi kepada anak-anaknya disunatkan menyamaratakan pemberian itu antara anak lelaki dan perempuan serta antara yang besar dan yang kecil. Melebihkan sebahagian mereka hukumnya makruh kerana boleh menimbulkan hasad dan meretakkan hubungan keluarga.^[14] Dalilnya ialah hadis al-Nu'man bin Basyir RA. Bapanya memberikan sesuatu kepadanya lalu datang untuk mempersaksikan pemberian itu kepada Rasulullah SAW. Baginda bertanya sama ada anak-anaknya yang lain diberi seumpamanya. Apabila dijawab tidak, Baginda bersabda "Bertakwalah kepada Allah dan berlaku adillah antara anak-anak kamu." Bapanya lalu menarik balik pemberian itu. Hadis ini diriwayatkan oleh al-Bukhari dan Muslim.^[14]

Jumhur al-Syafi'iyyah memahami sama rata sebagai pemberian yang sama banyak kepada anak lelaki dan perempuan. Satu pendapat lain menyamakannya dengan kadar pusaka.^[14][15] Mughni al-Muhtaj menjawab pendapat kedua itu dengan alasan bahawa waris reda dengan bahagian yang ditetapkan Allah sedangkan pemberian semasa hidup tidak sedemikian. Mughni juga menyatakan bahawa hukum makruh ialah pendapat muktamad.^[15] Kemakruhan itu terangkat jika keperluan anak-anak berbeza atau anak-anak yang lain reda.^[14][15] Hibah yang tidak sama rata tetap sah dan dimiliki oleh anak yang menerimanya walaupun bapa telah menyalahi tuntutan syarak.^[14] Sebagai perbandingan, mazhab Hanbali dan satu riwayat daripada Imam Malik mewajibkan sama rata.^[16] Irsyad Hukum Siri ke-402 Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan turut menghuraikan perselisihan antara pendapat yang mengharamkan dengan pendapat jumhur yang memakruhkan. Kesimpulannya ialah melebihkan anak lelaki semata-mata kerana anak perempuan telah berkahwin hukumnya makruh. Irsyad itu juga menyatakan bahawa tiada masalah jika adik-beradik sendiri mengizinkan seorang anak dilebihkan kerana dia lebih memerlukan.^[25]

Menarik balik hibah

Hibah yang sempurna mengikat dan pemberi tidak boleh menariknya balik. Pengecualiannya ialah hibah usul kepada furu'.^[17] Dalilnya ialah sabda Nabi SAW "Orang yang menarik balik hibahnya seperti orang yang kembali kepada muntahnya." Hadis ini diriwayatkan oleh al-Bukhari dan Muslim. Hadis kedua berbunyi "Tidak halal bagi seseorang memberikan suatu pemberian atau menghibahkan suatu hibah lalu menariknya balik kecuali bapa pada apa yang diberikannya kepada anaknya." Al-Tirmizi menilainya hasan sahih.^[17]

Mughni al-Muhtaj menetapkan bahawa hak ini meliputi semua usul daripada pihak bapa dan ibu menurut pendapat masyhur. Syaratnya ialah harta itu masih dalam kuasa anak. Jika anak telah menjual atau mewakafkannya, hak itu gugur. Jika harta itu keluar daripada milik anak lalu kembali kepadanya melalui sebab lain seperti pusaka, usul tidak boleh menariknya balik menurut pendapat yang lebih sahih. Mughni juga menyebut bahawa bapa yang telah berlaku adil antara anak-anaknya makruh menarik balik pemberian itu kecuali kerana maslahat.^[18] AL-KAFI #1627 Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan merumuskan syarat-syarat yang sama dan menasihati ibu bapa agar menimbang keperluan anak sebelum menuntut semula pemberian.^[22] Bagi suami dan isteri, AL-KAFI #924 menyatakan bahawa hibah suami kepada isteri yang telah sempurna melalui pindah milik tidak boleh ditarik balik.^[19]

Sebagai perbandingan, mazhab Hanafi membenarkan pemberi menarik balik hibah selepas qabd dengan hukum makruh tanzih selagi tiada penghalang. Penarikan itu memerlukan persetujuan kedua-dua pihak atau keputusan hakim. Satu riwayat daripada Imam Ahmad pula menafikan hak bapa menarik balik.^[16]

Persetujuan waris

Hibah semasa sihat tidak memerlukan persetujuan bakal waris. AL-KAFI #1365 menjawab soalan tentang seorang ibu yang menghibahkan tanah kepada seorang cucu tanpa pengetahuan anak-anaknya. Jawapan itu menyatakan bahawa hibah tersebut sah jika cukup rukun dan syarat serta ada bukti dokumentasi. Pemberi tidak memerlukan persetujuan orang lain kerana persetujuan itu bukan syarat bagi pemberi atau penerima.^[20] Kedudukan ini berbeza daripada hibah dalam sakit maut seperti yang dihuraikan di atas.

Hibah kepada anak angkat

Anak angkat tidak disenaraikan dalam golongan waris yang dihuraikan dalam topik Senarai Waris. Hibah ialah antara saluran untuk memberi kepadanya semasa hidup. AL-KAFI Soalan 156 menjawab kes ibu bapa angkat yang memindahkan milik sebuah rumah kepada anak angkat mereka semasa hidup. Selepas kedua-duanya meninggal dunia, anak-anak kandung menuntut rumah itu. Jawapan itu menyatakan pindah milik tersebut sah sebagai hibah dan rumah itu tidak dikira harta pusaka. Jawapan itu juga menasihatkan agar pemberian sedemikian dizahirkan kepada anak-anak kandung. Pemberian itu wajar disaksikan dan dipindah milik semasa pemberi masih hidup supaya tidak timbul dakwaan dan prasangka.^[21]

Hibah takaful

Produk hibah takaful perlu dibezakan daripada hibah klasik yang dihuraikan di atas. AL-KAFI #427 menukilkan keputusan Majlis Penasihat Syariah Bank Negara Malaysia dalam mesyuarat ke-52 bertarikh 2 Ogos 2005. Keputusan itu menyatakan bahawa pembayaran manfaat takaful tidak menjadi sebahagian harta pusaka dan tidak tertakluk kepada hutang peserta yang meninggal dunia. Asasnya ialah status manfaat takaful yang dihibahkan kepada penama sebagai penerima hibah.^[23] AL-KAFI #1280 mengulangi keputusan yang sama. Jawapan itu turut menukilkan keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan kali ke-49 bahawa wang pampasan kematian pekerja dan wang SOCSO tidak dianggap harta pusaka.^[24]

Keputusan Majlis Penasihat Syariah yang dinukilkan dalam kedua-dua jawapan ini bersandar pada status manfaat takaful sebagai hibah kepada penama. Oleh itu struktur sesuatu polisi perlu disemak dalam dokumennya sendiri dan dengan pengendali takaful. Sumber yang dirujuk dalam topik ini tidak menghuraikan kedudukan polisi yang tidak menggunakan struktur hibah.

Had huraian ini

Topik ini menghuraikan hukum hibah menurut kitab fiqh dan pandangan hukum yang dirujuk. Ia tidak menilai kesahan mana-mana dokumen hibah, surat ikatan amanah atau produk tertentu. Pertikaian tentang sama ada sesuatu harta telah dihibahkan dengan sempurna atau masih termasuk dalam tarikah wajar dirujuk kepada peguam syarie atau Mahkamah Syariah sebelum pembahagian faraid dibuat.