Khunsa Musykil dalam Pembahagian Pusaka

Khunsa musykil ialah waris yang jantinanya tidak dapat dipastikan sama ada lelaki atau perempuan. Perkara ini penting dalam faraid kerana bahagian ramai waris berbeza mengikut jantina. Anak lelaki tidak sama bahagiannya dengan anak perempuan. Anak kepada saudara lelaki mewarisi sedangkan anak perempuannya tidak mewarisi. Topik ini menghuraikan takrif khunsa dan khunsa musykil, tanda yang digunakan fuqaha untuk menentukan jantina, kaedah mazhab al-Syafi'i yang memberi setiap pihak bahagian yang diyakini lalu menahan bakinya, dua contoh berangka serta perbandingan dengan mazhab lain.

Takrif khunsa dan khunsa musykil

Dari segi bahasa perkataan khunsa (خنثى) diambil daripada al-inkhinath yang bermaksud lentur dan patah. Ia juga dikaitkan dengan ungkapan Arab bagi makanan yang rasanya bercampur sehingga tidak jelas rasa asalnya. Perkataan musykil pula bermaksud kabur dan bercampur aduk.^[1] Al-Fiqh al-Manhaji mentakrifkan khunsa musykil dari segi istilah sebagai manusia yang mempunyai alat kelamin lelaki dan alat kelamin perempuan. Termasuk juga orang yang hanya mempunyai satu lubang yang tidak menyerupai mana-mana alat itu dan air kencing keluar daripadanya.^[1] Mughni al-Muhtaj menyebut dua jenis ini dan menyatakan bahawa jenis yang mempunyai dua alat ialah yang lebih masyhur.^[4] Al-Mawsu'ah al-Fiqhiyyah al-Kuwaitiyyah dan Syarh al-Fusul al-Muhimmah memberi takrif yang sama.^[6][11]

Khunsa terbahagi kepada dua. Khunsa ghair musykil ialah orang yang lebih berat padanya sifat lelaki atau sifat perempuan. Contohnya dia berkahwin lalu mendapat anak maka dia lelaki secara pasti. Jika dia berkahwin lalu hamil maka dia perempuan secara pasti.^[1] Al-Mawsu'ah menjelaskan bahawa orang seperti ini sebenarnya lelaki yang mempunyai anggota tambahan atau perempuan yang mempunyai anggota tambahan. Hukumnya dalam pusaka dan hukum lain mengikut jantina yang zahir tandanya.^[9] Khunsa musykil pula ialah orang yang tidak jelas kelelakiannya daripada keperempuanannya.^[1] Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan menghuraikan pembahagian yang sama dalam Bayan Linnas Siri 235. Bayan itu menukilkan Imam al-Nawawi bahawa menurut mazhab al-Syafi'i khunsa itu sama ada lelaki atau perempuan dan bukan jenis ketiga.^[12]

Khunsa berbeza daripada mukhannath. Al-Mawsu'ah menjelaskan bahawa mukhannath ialah lelaki yang menyerupai perempuan dari segi kelembutan, percakapan, pandangan dan gerak geri. Kelelakian mukhannath tidak kabur. Kekaburan jantina itulah yang menjadikan khunsa satu bab tersendiri dalam faraid.^[11]

Tanda penentuan jantina

Fuqaha menyebut beberapa tanda yang boleh menjelaskan jantina khunsa. Tanda yang paling awal ialah cara kencing kerana ia wujud sejak bayi. Ibn al-Mundhir menukilkan ijmak semua ulama yang dihafal pendapat mereka bahawa khunsa mewarisi mengikut tempat dia kencing.^[5][9] Riwayat marfu' dalam makna ini dinilai lemah. Mughni menyatakannya dhaif.^[5] Al-Mawsu'ah menjelaskan bahawa riwayat Ibn 'Abbas itu datang melalui al-Kalbi daripada Abu Salih. Al-Baihaqi menyatakan al-Kalbi tidak boleh dijadikan hujah manakala Ibn Hajar dalam al-Talkhis menyifatkannya matruk al-hadith.^[9][11] Ibn al-Jauzi pula memasukkan riwayat dalam makna ini ke dalam al-Maudhu'at.^[9]

Bagi khunsa yang mempunyai dua alat, Mughni memperincikan tanda kencing dengan tertib yang berikut. Jika dia kencing melalui alat lelaki maka dia lelaki. Jika melalui alat perempuan maka dia perempuan. Jika melalui kedua-duanya maka diambil kira alat yang mula mengeluarkan kencing. Jika permulaannya serentak maka diambil kira alat yang berhenti kemudian. Banyak atau sedikitnya air kencing tidak diambil kira.^[4]

Haid dan keluar mani juga menjadi tanda apabila sifatnya sesuai dengan salah satu alat. Mughni menyatakan bahawa ia diambil kira sama ada ia keluar daripada alat itu sahaja atau daripada kedua-duanya dengan syarat berlaku berulang kali. Jika tanda-tanda itu bercanggah maka dia kekal musykil. Contohnya dia kencing atau keluar mani melalui alat lelaki tetapi haid melalui alat perempuan. Tumbuh janggut, membesar buah dada dan perbezaan bilangan tulang rusuk tidak diambil kira.^[4] I'anah al-Talib turut menyebut haid atau hamil sebagai tanda yang menjelaskan keadaan khunsa apabila kencing tidak menjelaskannya.^[8] Jika semua tanda ini tiada maka dia diuji selepas baligh dan berakal dengan kecenderungannya. Jika dia cenderung kepada perempuan maka dia lelaki. Jika dia cenderung kepada lelaki maka dia perempuan. Pengakuannya tentang kecenderungan tidak diterima sebelum baligh. Ia juga tidak diterima jika ada tanda fizikal kerana tanda fizikal dapat dilihat manakala pengakuan mungkin tidak benar.^[4]

Khunsa yang hanya mempunyai satu lubang tidak dapat dijelaskan melalui kencing. Mughni menukilkan al-Baghawi bahawa keadaannya ditangguhkan sehingga dia mukallaf lalu diuji dengan kecenderungannya. Al-Isnawi yang dinukilkan dalam Mughni menambah bahawa haid dan mani yang bersifat salah satu jantina juga boleh menjelaskannya.^[4]

Al-Fiqh al-Manhaji menyatakan bahawa kemajuan perubatan telah mengurangkan kebarangkalian seseorang kekal sebagai khunsa musykil. Perubatan pada kebiasaannya mampu menjelaskan keadaannya. Khunsa musykil yang dibahaskan dalam bab ini ialah orang yang keadaannya kekal kabur sehingga doktor tidak dapat menentukannya.^[2]

Siapa yang boleh menjadi khunsa dalam faraid

Khunsa musykil tidak mungkin menjadi bapa, ibu, datuk atau nenek. Jika dia salah seorang daripada mereka tentulah jantinanya sudah jelas. Dia juga tidak mungkin menjadi suami atau isteri kerana perkahwinannya tidak sah selama dia musykil.^[2] Oleh itu kedudukannya sebagai waris terhad kepada empat jihat iaitu keturunan, persaudaraan, bapa saudara sebelah bapa dan wala'.^[2][8] Mughni menghitungnya sebagai lapan jenis waris iaitu anak, anak kepada anak lelaki, saudara, anak kepada saudara, bapa saudara, anak kepada bapa saudara, orang yang memerdekakan dan asabahnya.^[5] Kedua-dua hitungan ini merujuk kepada golongan yang sama. Satu menyebut jihat manakala satu lagi menyebut jenis waris.

Tiga keadaan pewarisan khunsa musykil

Al-Fiqh al-Manhaji membahagikan hukum khunsa musykil dalam pusaka kepada tiga keadaan.^[2][3] I'anah al-Talib menggabungkan keadaan kedua dan ketiga di bawah satu hukum.^[8]

Keadaan pertama. Bahagian tidak berbeza

Jika bahagian khunsa sama sahaja sama ada dia dianggap lelaki atau perempuan maka harta dibahagikan seperti biasa. Syaratnya bahagian waris lain juga tidak berubah mengikut jantinanya.^[2] Contoh dalam al-Fiqh al-Manhaji ialah si mati yang meninggalkan ibu, seorang saudara lelaki kandung dan seorang saudara seibu yang khunsa. Saudara seibu mengambil 1/6 sama ada lelaki atau perempuan. Ibu mengambil 1/6 kerana ada bilangan saudara. Saudara lelaki kandung mengambil baki secara asabah.^[2][3] Syarh al-Fusul al-Muhimmah memberi contoh anak perempuan bersama saudara kandung yang khunsa. Anak perempuan mengambil 1/2. Baki pergi kepada khunsa dalam kedua-dua andaian. Jika dia lelaki dia asabah dengan dirinya sendiri. Jika dia perempuan dia asabah bersama anak perempuan.^[7] Orang yang memerdekakan juga tidak berbeza bahagiannya mengikut jantina.^[4][7]

Keadaan kedua. Mewarisi atas satu andaian sahaja

Jika khunsa mewarisi atas satu andaian sahaja maka dia tidak diberi apa-apa sehingga keadaannya jelas atau dia berdamai dengan waris lain. Hukum yang sama terpakai kepada waris lain yang mewarisi atas satu andaian sahaja.^[3] Al-Fiqh al-Manhaji memberi contoh si mati yang meninggalkan isteri, bapa saudara sebelah bapa dan anak kepada saudara lelaki yang khunsa. Isteri mengambil 1/4 kerana bahagiannya tidak terjejas. Bapa saudara tidak diberi apa-apa kerana jika anak saudara itu lelaki dia mendinding bapa saudara. Anak saudara yang khunsa juga tidak diberi apa-apa kerana anak perempuan kepada saudara lelaki tidak mewarisi. Maka 3/4 harta ditahan. Jika khunsa itu ternyata lelaki dia mengambilnya. Jika ternyata perempuan bapa saudara mengambilnya.^[3]

Keadaan ketiga. Bahagian berbeza mengikut andaian

Keadaan ketiga berlaku apabila bahagian khunsa dan bahagian waris lain berbeza mengikut andaian jantinanya. Khunsa dan waris yang bersamanya dilayan dengan andaian yang paling memudaratkan masing-masing. Setiap orang diberi bahagian paling kecil yang diyakini kerana beramal dengan keyakinan. Baki ditahan sehingga keadaan khunsa jelas atau sehingga dia dan waris lain berdamai.^[3][8] Mughni menyatakan kaedah yang sama, iaitu beramal dengan yang yakin pada hak khunsa dan hak orang lain lalu menahan bahagian yang diragui.^[4] Penyusun al-Rahbiyyah merumuskannya dengan ungkapan «فاقسم على الأقل واليقين» yang bermaksud bahagikanlah berdasarkan yang paling sedikit dan yang diyakini.^[3][8]

Cara kiraannya ialah membina dua masalah. Masalah pertama mengandaikan khunsa lelaki manakala masalah kedua mengandaikannya perempuan. Kedua-dua asal masalah kemudian disatukan dalam satu jami'ah dengan melihat hubungan antara keduanya sama ada tamathul, tawafuq, tadakhul atau tabayun.^[8] Setiap waris diberi bahagian yang lebih kecil antara dua masalah itu. Perbezaannya menjadi bahagian mawquf yang ditahan.^[3][8] Mughni memberi contoh suami, bapa dan anak yang khunsa. Suami diberi 1/4, bapa diberi 1/6 dan khunsa diberi 1/2. Baki ditahan antara khunsa dan bapa.^[5]

Contoh pertama. Anak lelaki bersama anak khunsa

Contoh ini diambil daripada al-Fiqh al-Manhaji. Si mati meninggalkan seorang anak lelaki dan seorang anak khunsa musykil.^[3] Andaikan harta bersih selepas hutang dan wasiat ialah RM120,000. Dengan andaian lelaki harta dibahagi sama rata kerana kedua-duanya anak lelaki. Dengan andaian perempuan khunsa mengambil 1/3 manakala anak lelaki mengambil 2/3. Khunsa dianggap perempuan pada haknya sendiri lalu diberi 1/3. Dia dianggap lelaki pada hak anak lelaki lalu anak lelaki diberi 1/2 kerana itulah yang diyakini. Baki 1/6 ditahan. Jika khunsa ternyata lelaki dia mengambil 1/6 itu. Jika ternyata perempuan anak lelaki mengambilnya. Jika keadaannya tidak jelas mereka berdua berdamai mengenainya.^[3]

Contoh kedua. Andaian lelaki yang memudaratkan khunsa

Andaian yang memudaratkan khunsa tidak semestinya andaian perempuan. Syarh al-Fusul al-Muhimmah menyebut si mati yang meninggalkan suami, seorang saudara perempuan kandung dan seorang anak kepada bapa (saudara seayah) yang khunsa.^[7] Jika khunsa itu lelaki dia ialah saudara lelaki seayah yang mewarisi secara asabah. Suami dan saudara perempuan kandung masing-masing mengambil 1/2 lalu tiada baki untuknya. Jika khunsa itu perempuan dia ialah saudara perempuan seayah yang mengambil 1/6 sebagai pelengkap 2/3. Masalah itu ber'aul daripada 6 kepada 7.^[7] Maka andaian lelaki memudaratkan khunsa manakala andaian perempuan memudaratkan suami dan saudara perempuan kandung. Jami'ah bagi kedua-dua masalah ialah 14.^[7] Andaikan harta bersih ialah RM140,000.

Jika khunsa itu ternyata lelaki maka 2/14 yang ditahan diserahkan kepada suami dan saudara perempuan kandung, iaitu 1/14 seorang. Jika ternyata perempuan maka khunsa mengambil 2/14 itu.^[3][7]

Jika keadaan khunsa tidak pernah jelas

Jika khunsa meninggal dunia dalam keadaan masih musykil maka tiada jalan lain bagi bahagian yang ditahan kecuali perdamaian (sulh). Waris yang berkongsi bahagian itu boleh bersetuju membahagikannya sama rata atau tidak sama rata. Mughni mensyaratkan bahawa tiada antara mereka orang yang terhalang daripada mengurus hartanya (mahjur 'alaih). Jika ada, walinya tidak boleh berdamai bagi pihaknya dengan kadar yang kurang daripada haknya.^[5] Mughni juga menukilkan bahawa perdamaian ini perlu disertai pemberian hibah sesama mereka. Tanpanya harta itu kekal dalam keadaan ditahan.^[5] Al-Mawsu'ah turut menyebut bahawa menurut mazhab al-Syafi'i hanya perdamaian yang tinggal jika khunsa mati sebelum keadaannya jelas.^[10] Persetujuan yang melibatkan waris kanak-kanak atau waris di bawah perwalian perlu dirujuk kepada Mahkamah Syariah.

Perbandingan mazhab

Al-Mawsu'ah menyatakan tanpa menyebut khilaf bahawa khunsa yang jelas tandanya diberi hukum jantina yang zahir.^[9] Mereka berbeza pada beberapa perincian tanda. Sebagai contoh mazhab Maliki dan Hanbali serta Abu Yusuf dan Muhammad mengambil kira kencing yang lebih banyak apabila kencing keluar serentak daripada dua alat. Ulama lain tidak mengambil kiranya.^[11]

Perbezaan yang lebih besar berlaku pada khunsa yang kekal musykil. Jumhur berpendapat keadaannya ditangguhkan sehingga dia baligh. Jika pembahagian diperlukan sebelum itu maka setiap waris diberi bahagian yang diyakini dan baki ditahan.^[9] Jika dia mati sebelum baligh atau baligh dalam keadaan musykil, al-Mawsu'ah menukilkan tiga pendapat utama.^[9][10] Mazhab al-Syafi'i memberi setiap pihak yang diyakini dan menahan baki sehingga keadaannya jelas atau waris berdamai. Pendapat ini turut dipegang Abu Thaur, Dawud dan Ibn Jarir.^[9][10] Abu Hanifah memberi khunsa bahagian yang lebih buruk antara dua andaian lalu memberikan baki kepada waris lain.^[9][10] Mazhab Maliki menurut pendapat yang masyhur dan mazhab Hanbali serta Abu Yusuf dan Muhammad daripada mazhab Hanafi memberi khunsa separuh bahagian lelaki dan separuh bahagian perempuan. Pendapat ini juga dinukilkan daripada Ibn 'Abbas, al-Sya'bi dan ulama Madinah.^[10]

Dalam contoh pertama perbezaan ini menghasilkan angka yang berlainan bagi khunsa. Menurut Abu Hanifah khunsa mengambil 1/3 iaitu RM40,000 tanpa apa-apa ditahan. Menurut pendapat separuh bahagian dengan kiraan yang paling mudah khunsa mengambil separuh daripada 1/2 ditambah separuh daripada 1/3 iaitu 5/12 atau RM50,000. Al-Mawsu'ah menyatakan bahawa cara kiraan pendapat ini sendiri mempunyai khilaf dan perincian. Oleh itu angka ini hanya gambaran kasar.^[10] Menurut mazhab al-Syafi'i khunsa diberi RM40,000 dahulu manakala RM20,000 ditahan sehingga keadaannya jelas atau waris berdamai.

Isu semasa

Persoalan semasa seperti penentuan jantina melalui pemeriksaan perubatan dan kesan pembedahan terhadap status seseorang waris tidak diputuskan dalam topik ini. Penentuan status jantina seseorang waris bagi tujuan pembahagian pusaka perlu dirujuk kepada Mahkamah Syariah.

Kalkulator Kes Khas Faraid eFaraid mengira kedua-dua andaian bagi anak, cucu dan saudara kandung atau seayah yang khunsa lalu memaparkan bahagian yang diyakini serta jumlah yang ditahan. Jihat lain seperti anak saudara, bapa saudara dan wala' belum disokong. Hasilnya ialah kiraan rujukan dan bukan penentuan status mana-mana waris.