Istilah Asas Ilmu Faraid

Topik ini menghimpunkan istilah yang berulang dalam seluruh kurikulum Ilmu Faraid. Setiap istilah diberi takrif ringkas sahaja. Huraian, dalil dan contoh kiraan terdapat dalam topik penuh yang dipautkan pada jadual di bawah.

Tiga ilmu sebagai kerangka istilah

Al-Fiqh al-Manhaji mentakrifkan ilmu faraid sebagai fiqh pewarisan bersama ilmu hisab yang membawa kepada pengetahuan tentang hak setiap orang yang berhak daripada harta peninggalan.^[2] I'anah al-Talib dan al-Mawsu'ah al-Fiqhiyyah al-Kuwaitiyyah memberi takrif yang sama maknanya.^[3][4] Huraian penuh takrif ini terdapat dalam topik Definisi, Kelebihan & Hukum Mempelajarinya.

Al-Khatib al-Syarbini dalam Mughni al-Muhtaj menukilkan daripada al-Qadi yang meriwayatkan daripada ulama mazhab bahawa ilmu faraid memerlukan tiga ilmu.^[1] Pertama ialah ilmu fatwa, iaitu mengetahui bahagian setiap waris daripada harta peninggalan. Kedua ialah ilmu nasab, iaitu mengetahui siapa yang mewarisi si mati melalui nasab dan bagaimana dia bersambung kepada si mati. Ketiga ialah ilmu hisab, iaitu mengetahui daripada bilangan mana sesuatu masalah dikeluarkan.^[1] Al-Fiqh al-Manhaji pula menyusun babnya mengikut dua bahagian dalam takrifnya sendiri, iaitu fiqh pewarisan dan ilmu hisab. Fiqh pewarisan seperti ashab al-furud, asabah dan hijab dibincangkan dahulu. Bahagian hisab dibincangkan kemudian dan ditakrifkan sebagai pengetahuan tentang penentuan asal masalah, tashih dan pembahagian harta antara waris.^[5]

Tiga ilmu ini juga memudahkan pengelompokan istilah dalam topik ini. Istilah seperti muwarrith, warith, kalalah dan dhawil arham berkait rapat dengan ilmu nasab kerana semuanya bergantung pada siapa yang bersambung kepada si mati dan melalui jalan apa. Istilah seperti furud, ashab al-furud, asabah, hijab, mawani' dan radd berkait dengan ilmu fatwa kerana semuanya menentukan siapa yang menerima dan berapa kadarnya. Istilah seperti asal masalah, saham, tashih, 'aul dan jami'ah berkait dengan ilmu hisab kerana semuanya menukar kadar kepada angka. Pengelompokan ini ialah alat bantu pembelajaran dan bukan pembahagian yang dinyatakan oleh kitab.

Rukun dan maksud pewarisan

Dari segi bahasa, irth bermaksud kekal dan juga perpindahan sesuatu daripada satu kaum kepada kaum yang lain. Dari segi syarak, ia ialah hak yang boleh dibahagi-bahagikan yang sabit bagi orang yang berhak selepas kematian pemilik asalnya kerana hubungan kerabat atau seumpamanya.^[8] Al-Mawsu'ah menyebut bahawa takrif ini ialah takrif ulama Syafi'i yang turut dipakai oleh al-Khunaji daripada mazhab Hanbali.^[4] Rukun pewarisan ada tiga, iaitu muwarrith, warith dan harta yang diwarisi.^[7] Ketiga-tiganya ditakrifkan dalam jadual di bawah bersama istilah lain.

Jadual istilah

Istilah disusun mengikut tertib kemunculannya dalam sesuatu kes, bermula daripada harta dan waris, kemudian kadar bahagian dan akhirnya kiraan.

Hijab dan mawani' tidak sama

Dua istilah ini kerap dikelirukan. Al-Fiqh al-Manhaji membahagikan hijab kepada dua jenis. Jenis pertama ialah hijab kerana sifat, iaitu perhambaan, pembunuhan dan perbezaan agama yang telah dibincangkan di bawah tajuk mawani'. Orang yang terhalang kerana sifat ini dinamakan mahrum. Jenis kedua ialah hijab kerana orang lain yang lebih dekat kepada si mati. Hanya jenis kedua ini yang dibahagikan kepada hirman dan nuqsan.^[13] Mughni al-Muhtaj pula mengkhususkan fasal hijabnya kepada hijab kerana orang lain.^[14] Al-Mawsu'ah al-Fiqhiyyah al-Kuwaitiyyah sebagai rujukan perbandingan juga membahagikan hijab secara umum kepada hijab kerana sifat dan hijab kerana orang lain. Ia menyebut bahawa hijab kerana sifat itulah yang dinamakan ulama faraid sebagai mani' manakala hijab kerana orang lain ialah maksud istilah hijab apabila disebut secara mutlak.^[25] Kedua-dua kitab mazhab tidak bercanggah. Al-Fiqh al-Manhaji meletakkan mawani' di bawah payung hijab yang lebih luas manakala Mughni al-Muhtaj membincangkan mawani' di tempat lain. Dalam kurikulum ini, istilah hijab merujuk kepada hijab kerana orang lain dan istilah mawani' merujuk kepada penghalang sifat.

Radd dan dhawil arham dalam mazhab Syafi'i

Takrif radd dan dhawil arham perlu dibaca bersama kedudukan kedua-duanya dalam mazhab. Mughni al-Muhtaj menyebut bahawa asal mazhab ialah dhawil arham tidak mewarisi dan baki tidak dikembalikan kepada ashab al-furud. Baki itu diserahkan kepada Baitulmal. Ulama mutaakhirin pula berfatwa supaya baki dikembalikan kepada ashab al-furud apabila urusan Baitulmal tidak teratur.^[18] Al-Mawsu'ah al-Fiqhiyyah al-Kuwaitiyyah sebagai rujukan perbandingan menukilkan kedudukan mazhab Syafi'i yang sama. Menurut asal mazhab, Baitulmal tetap menerima baki walaupun urusannya tidak teratur. Ulama mutaakhirin pula berfatwa supaya baki dikembalikan kepada ashab al-furud apabila urusan Baitulmal tidak teratur.^[26] Al-Fiqh al-Manhaji menyatakan bahawa jika tiada ashab al-furud untuk menerima radd, dhawil arham pula mewarisi.^[17] Kedudukan ini dihuraikan dalam topik radd dan topik dhawil arham.

Bagaimana istilah ini bersambung dalam satu kes

Sesuatu kes faraid bermula dengan tarikah, iaitu harta yang ditinggalkan muwarrith. Hak yang mendahului faraid seperti kos pengurusan jenazah, hutang dan wasiat diselesaikan dahulu.^[1] Ilmu nasab kemudian mengenal pasti setiap warith dan cara dia bersambung kepada si mati. Sesiapa yang terkena mawani' tidak mewarisi. Hijab hirman menggugurkan waris yang lebih jauh manakala hijab nuqsan mengecilkan kadar sebahagian waris yang lain. Ashab al-furud menerima furud mereka dan asabah menerima baki. Ilmu hisab menukar semua kadar itu kepada asal masalah dan saham. Jika jumlah saham melebihi asal masalah, berlaku 'aul. Jika saham tidak menghabiskan harta dan tiada asabah, persoalan radd timbul. Jika saham sesuatu kumpulan tidak dapat dibahagikan secara bulat, tashih dilakukan. Jika seorang waris meninggal sebelum pembahagian, masalah kedua dibina dan kedua-duanya dihimpunkan dalam jami'ah melalui munasakhat. Jika keadaan seorang waris belum jelas, bahagiannya menjadi mawquf. Setiap langkah ini mempunyai topik penuh tersendiri dalam kurikulum.