Mati Serentak: Lemas, Runtuhan, Kebakaran & Kemalangan

Kemalangan jalan raya yang meragut nyawa suami dan isteri sekali gus atau banjir yang menenggelamkan beberapa ahli keluarga serentak menimbulkan satu soalan pusaka yang khusus. Adakah mereka yang mati dalam kejadian yang sama saling mewarisi antara satu sama lain? Para fuqaha membincangkannya di bawah tajuk mirath al-gharqa wa al-hadma wa al-harqa iaitu pusaka orang yang mati lemas, tertimbus runtuhan dan terbakar.^[1][7] Topik ini menghuraikan bab tersebut secara terperinci. Ringkasannya turut disentuh dalam topik Kes Khas.

Syarat waris hidup selepas kematian pewaris

Salah satu syarat pewarisan ialah waris dipastikan masih hidup ketika pewaris meninggal dunia. al-Fiqh al-Manhaji menjadikan syarat ini sebab utama hukum dalam bab ini. Apabila dua orang yang saling mewarisi mati dalam kejadian mengejut dan tidak diketahui siapa yang mati dahulu, syarat itu tidak dapat dipastikan pada kedua-duanya.^[1] Mughni al-Muhtaj menambah dua hujah. Mewariskan salah seorang sahaja ialah keputusan tanpa asas. Mewariskan setiap seorang daripada yang lain pula pasti tersilap. Jika mereka mati serentak maka orang mati diwariskan daripada orang mati. Jika mereka mati berturutan pula maka yang terdahulu diwariskan daripada yang terkemudian.^[3]

Kejadian yang termasuk dalam bab ini tidak terhad kepada lemas dan runtuhan. al-Fiqh al-Manhaji menyebut kebakaran dan peperangan.^[1] I'anah al-Talib menyebut gempa bumi, kenderaan terbalik, pesawat terhempas dan kapal karam.^[7] Muhaqqiq Syarh al-Fusul al-Muhimma pula memasukkan pertembungan kenderaan dan wabak seperti taun.^[4] Ukurannya bukan jenis kejadian tetapi kesamaran masa kematian.

Lima keadaan dan hukumnya

Mughni al-Muhtaj menyatakan bahawa masalah ini mempunyai lima gambaran.^[3] Jadual berikut menyusunnya mengikut hukum dalam mazhab al-Syafi'i.

Keadaan pertama dan kedua disepakati. Muhaqqiq Syarh al-Fusul al-Muhimma menyatakan ijmak bahawa yang terkemudian mewarisi yang terdahulu apabila tertibnya diketahui tanpa lupa atau samar. Beliau juga menyatakan ijmak bahawa tiada pewarisan apabila diketahui mereka mati pada saat yang sama.^[5] Dalam keadaan kedua harta yang diterima oleh orang yang mati kemudian itu berpindah pula kepada warisnya sendiri. Susunan pusaka berlapis seperti ini dihuraikan dalam topik Munasakhat.

Keadaan ketiga hingga kelima ialah ruang perselisihan antara mazhab.^[5] Bagi keadaan pertama, ketiga dan keempat, mazhab al-Syafi'i menetapkan bahawa mereka tidak saling mewarisi. Harta setiap seorang diberikan kepada baki warisnya.^[3][4] al-Fiqh al-Manhaji menggambarkan mereka seolah-olah orang asing yang tiada hubungan kerabat antara satu sama lain dalam urusan pusaka.^[1]

Keadaan terlupa

Keadaan kelima berbeza hukumnya. Jika siapa yang mati dahulu pernah diketahui kemudian terlupa, harta tidak dibahagikan sehingga perkara itu diingat semula kerana ingatan itu masih boleh kembali. Harta juga boleh ditahan sehingga para waris mencapai perdamaian.^[2][3] Matan Syarh al-Fusul al-Muhimma menyatakan bahawa menahan pusaka ialah pendapat yang lebih sahih. Ada pendapat lain yang menyamakannya dengan keadaan tidak diketahui sama sekali. Muhaqqiq kitab itu menukilkan al-Nawawi dalam Raudhat al-Talibin bahawa inilah pendapat sahih yang dipegang oleh para ashab. Menurut nukilan yang sama al-Imam cenderung kepada wajah yang satu lagi.^[6]

Bukan halangan pewarisan dalam erti sebenar

Mughni al-Muhtaj menyenaraikan kesamaran masa kematian sebagai halangan yang kelima. Namun kitab yang sama menegaskan bahawa kesamaran itu menghalang keputusan mewarisi dan bukan menghalang pewarisan itu sendiri. Ia turut menukilkan Ibn al-Ha'im bahawa ketiadaan pusaka di sini berpunca daripada ketiadaan syarat dan bukan kerana wujudnya penghalang.^[3] Hukum ini juga tidak terhad kepada dua orang yang saling mewarisi. Jika hanya seorang yang boleh mewarisi yang lain seperti ibu saudara sebelah bapa bersama anak saudara lelakinya, hukumnya sama.^[3]

Dalil dan athar

Sandaran utama ialah kata-kata Zaid bin Thabit RA yang diriwayatkan oleh al-Darimi dalam bab pusaka orang yang mati lemas.

كُلُّ قَوْمٍ مُتَوَارِثِينَ، عَمِيَ مَوْتُهُمْ فِي هَدْمٍ أَوْ غَرَقٍ، فَإِنَّهُمْ لَا يَتَوَارَثُونَ، يَرِثُهُمُ الْأَحْيَاءُ

Maksudnya, setiap kaum yang saling mewarisi lalu kematian mereka menjadi samar dalam runtuhan atau lemas tidak saling mewarisi. Mereka diwarisi oleh orang yang masih hidup. Muhaqqiq Husain Salim Asad menilai sanadnya hasan.^[9] Al-Albani juga menilai sanad riwayat ini hasan.^[11] Ia ialah kata-kata seorang sahabat dan bukan hadis yang disandarkan kepada Nabi SAW.

Amalan yang sama berlaku dalam keluarga sahabat. Ja'far bin Muhammad meriwayatkan daripada bapanya bahawa Ummu Kulthum binti Ali RA dan anaknya Zaid bin Umar bin al-Khattab meninggal dunia pada hari yang sama. Tidak diketahui siapa yang meninggal dahulu. Maka Ummu Kulthum tidak mewarisi anaknya dan anaknya tidak mewarisinya. Riwayat yang sama menyebut bahawa korban Siffin dan korban al-Harrah tidak saling mewarisi. Al-Albani menyebut bahawa riwayat ini dikeluarkan oleh Sa'id bin Mansur, al-Darimi dan al-Hakim. Al-Hakim menilai sanadnya sahih. Al-Dhahabi bersetuju dan al-Albani menyatakan bahawa penilaian itu tepat.^[12]

Al-Mawsu'ah al-Fiqhiyyah menukilkan al-Sarakhsi bahawa Abu Bakar, Umar dan Zaid bin Thabit RA bersepakat dalam hukum ini. Menurut nukilan itu Zaid memutuskannya bagi korban peperangan al-Yamamah, korban taun Amwas dan korban peristiwa al-Harrah.^[8] Al-Baihaqi meriwayatkan daripada Zaid bahawa Umar RA memerintahkannya pada malam-malam taun Amwas supaya mewariskan orang yang hidup daripada orang yang mati. Umar juga memerintahkan agar orang yang mati tidak diwariskan antara satu sama lain.^[10] Al-Albani menilai sanad riwayat ini sangat lemah kerana perawinya Abbad bin Kathir al-Thaqafi dinilai matruk oleh al-Hafiz. Beliau menjelaskan bahawa Ibn Abi al-Zinad menyalahi Abbad. Ibn Abi al-Zinad meriwayatkannya melalui jalan yang sama tanpa menyebut Umar, iaitu kata-kata Zaid yang dinukil di atas.^[11] Oleh itu riwayat tentang perintah Umar ini tidak dijadikan sandaran utama. Al-Baihaqi sendiri membawa riwayat bertentangan daripada al-Sya'bi dan Qatadah bahawa Umar mewariskan sebahagian mereka daripada sebahagian yang lain. Beliau menilai kedua-dua riwayat itu terputus sanadnya. Beliau kemudian menyatakan bahawa riwayat Zaid lebih hampir kepada kebenaran.^[10]

Al-Rahbiyyah merumuskan hukum ini dalam tiga bait yang dinukil oleh al-Fiqh al-Manhaji dan I'anah al-Talib.^[2][7]

وإن يمت قوم بهدم أو غرق ... أو حادث عم الجميع كالحرق

ولم يكن يعلم عين السابق ... فلا تورث زاهقاً من زاهق

وعدهم كأنهم أجانب ... فهكذا القول السديد الصائب

Maksudnya, jika suatu kaum mati kerana runtuhan atau lemas atau kejadian yang menimpa semua seperti kebakaran dan tidak diketahui siapa yang terdahulu, maka jangan warisikan orang yang mati daripada orang yang mati. Anggaplah mereka seperti orang asing. Itulah pendapat yang tepat lagi benar.

Pandangan yang membenarkan saling mewarisi

Sebagai perbandingan, terdapat pandangan bahawa mereka saling mewarisi. Al-Mawsu'ah al-Fiqhiyyah menukilkan satu riwayat daripada Ali dan Ibn Mas'ud RA bahawa setiap seorang mewarisi yang lain kecuali harta yang diwarisinya daripada temannya dalam kejadian itu. Hujahnya ialah kehidupan setiap seorang sudah diyakini sedangkan kematiannya sebelum temannya masih diragui. Keyakinan tidak hilang dengan keraguan.^[8] Muhaqqiq Syarh al-Fusul al-Muhimma menyatakan bahawa pendapat masyhur dalam mazhab Hanbali ialah mereka saling mewarisi daripada harta lama (tilad) dan bukan daripada harta yang baru diperoleh (tarif).^[5]

Pihak yang menolak menjawab bahawa sebab hak setiap seorang terhadap pusaka temannya tidak diketahui secara yakin. Hak tidak sabit dengan keraguan.^[8] Muhaqqiq yang sama mentarjihkan pendapat jumhur kerana kekuatan hujahnya. Beliau menyebut bahawa jumhur terdiri daripada mazhab Hanafi, Maliki dan Syafi'i. Beliau juga menukilkan Ibn Taimiyyah bahawa pendapat ini lebih sesuai dengan usul syariah. Menurut nukilan itu ia merupakan satu pendapat dalam mazhab Ahmad walaupun bukan yang masyhur.^[4][5][6] eFaraid mengikut pendapat mazhab al-Syafi'i.

Contoh kitab tentang dua beradik lemas

al-Fiqh al-Manhaji dan I'anah al-Talib membawa contoh yang sama. Dua saudara lelaki kandung mati lemas dan tidak diketahui siapa yang mati dahulu. Seorang meninggalkan isteri dan seorang anak perempuan. Seorang lagi meninggalkan dua anak perempuan. Kedua-duanya mempunyai seorang bapa saudara sebelah bapa yang sama. Kedua-dua beradik itu tidak mewarisi antara satu sama lain.^[1][7]

Saudara yang seorang lagi tidak muncul dalam mana-mana senarai. Seandainya dia dianggap masih hidup, dia lebih dekat daripada bapa saudara untuk mengambil baki kerana bapa saudara terhijab oleh saudara lelaki kandung.^[13] Kesan hukum ini jelas apabila dia dikeluarkan sepenuhnya. Bapa saudara mengambil baki dalam kedua-dua masalah.^[7]

Kes kemalangan jalan raya keluarga

Ambil contoh sepasang suami isteri yang maut dalam satu kemalangan jalan raya. Saksi dan laporan tidak dapat menentukan siapa yang menghembuskan nafas terakhir dahulu. Mengikut kaedah di atas suami tidak mewarisi isteri dan isteri tidak mewarisi suami. Harta suami dibahagikan kepada warisnya yang masih hidup seolah-olah dia tidak meninggalkan isteri. Harta isteri pula dibahagikan kepada warisnya yang masih hidup seolah-olah dia tidak meninggalkan suami.^[1][3] Anak mereka yang terselamat mewarisi kedua-dua harta itu secara berasingan kerana anak ialah waris kepada setiap ibu bapanya.

Hasilnya berbeza jika laporan menunjukkan dengan jelas bahawa salah seorang masih hidup seketika selepas yang lain meninggal dunia. Itu termasuk keadaan kedua. Pasangan yang mati kemudian mewarisi bahagiannya daripada pasangan yang mati dahulu. Bahagian itu kemudian berpindah kepada warisnya sendiri.^[3][5] Oleh itu fakta tentang masa kematian boleh mengubah siapa yang menerima harta. Fakta itu perlu dipastikan melalui keterangan yang ada. Apabila keterangan bercanggah atau waris tidak sepakat, perkara ini wajar dirujuk kepada Mahkamah Syariah atau pihak berkuasa pusaka yang berkenaan sebelum pembahagian dibuat.

Kalkulator Kes Khas Faraid eFaraid memaparkan pembahagian bagi keadaan mati serentak. Kiraan itu ialah alat bantu pembelajaran dan bukan keputusan pembahagian.