Penghalang Pewarisan (Mawani' al-Irth) Secara Terperinci

Topik Rukun, Syarat, Sebab dan Penghalang Pewarisan menyenaraikan penghalang pewarisan secara ringkas. Topik ini menghuraikannya satu demi satu serta menjelaskan mengapa mazhab al-Syafi'i paling luas dalam bab pembunuhan. Ia juga membezakan penghalang daripada hijab kerana kedua-duanya kerap dikelirukan dalam pengiraan.

Maksud penghalang

Dari segi bahasa, al-mani' bermaksud dinding atau sekatan. Dari segi istilah, ia ialah perkara yang kewujudannya memastikan ketiadaan hukum. Ketiadaannya pula tidak semestinya melahirkan hukum itu dan tidak pula semestinya meniadakannya.^[1] Al-Rafi'i yang dinukil dalam Hasyiah al-Ramli al-Kabir atas Asna al-Matalib menjelaskan bahawa penghalang ialah perkara yang hadir bersama sebab pewarisan dan bersama syaratnya. Oleh itu li'an tidak dikira penghalang kerana ia memutuskan nasab yang menjadi sebab. Kekaburan masa kematian juga tidak dikira penghalang kerana yang hilang di situ ialah syarat, iaitu kepastian waris masih hidup ketika pewaris meninggal dunia.^[8]

Tiga penghalang yang disepakati

Al-Mawsu'ah al-Fiqhiyyah menyatakan bahawa imam mazhab yang empat bersepakat atas tiga penghalang, iaitu perhambaan, pembunuhan dan perbezaan agama. Mereka berselisih tentang tiga lagi, iaitu riddah, perbezaan negara dan al-dawr al-hukmi.^[9] Al-Fiqh al-Manhaji juga menyebut tiga penghalang dan menyokongnya dengan bait al-Rahbiyyah yang menamakan perhambaan, pembunuhan dan perbezaan agama.^[1][3]

Mughni al-Muhtaj pula mensyarahkan matan Minhaj yang mengira lima penghalang. Riddah dipisahkan daripada perbezaan agama dan kekaburan masa kematian turut dimasukkan. Al-Khatib al-Syirbini turut menukil Ibn al-Ha'im. Dalam satu karyanya Ibn al-Ha'im mengira empat penghalang hakiki, iaitu pembunuhan, perhambaan, perbezaan agama dan al-dawr. Dalam karya lain beliau mengira enam dengan menambah riddah dan perbezaan perjanjian. Menurutnya, selebihnya dinamakan penghalang secara majaz kerana punca sebenar ketiadaan pusaka ialah hilangnya syarat atau sebab. Mughni al-Muhtaj kemudian menilai huraian ini lebih kukuh.^[7] Perbezaan bilangan antara kitab ini ialah perbezaan cara mengelaskan. Ia bukan percanggahan tentang siapa yang mewarisi.

1. Perhambaan

Hamba tidak mewarisi kerana harta yang diwarisinya akan menjadi milik tuannya, sedangkan tuan itu orang asing bagi si mati. Hamba juga tidak diwarisi kerana dia tidak memiliki harta. Orang yang sebahagian dirinya merdeka (al-muba''ad) pula diwarisi pada harta yang dimilikinya dengan bahagian merdekanya.^[2] Al-Mawsu'ah menyatakan bahawa imam mazhab yang empat bersepakat bahawa perhambaan yang sempurna menghalang pusaka.^[22] Bab ini kekal dalam kitab faraid walaupun jarang timbul dalam kes pusaka semasa.

2. Pembunuhan

Pembunuh tidak mewarisi orang yang dibunuhnya. Asasnya ialah hadis 'Amr bin Syu'aib daripada bapanya daripada datuknya yang diriwayatkan oleh Abu Dawud (no. 4564) dengan maksud "Pembunuh tidak mendapat apa-apa". Hadis ini dinilai hasan oleh al-Albani.^[13] Riwayat al-Tirmizi (no. 2109) yang bermaksud "Pembunuh tidak mewarisi" dinilai tidak sahih oleh al-Tirmizi sendiri dari jalur itu, sedangkan al-Albani menilainya sahih. Al-Tirmizi menegaskan bahawa amalan ahli ilmu tetap atas hukum tersebut.^[15] Mughni al-Muhtaj memberi dua alasan. Pertama, jika pembunuh diberi pusaka maka tiada jaminan waris tidak menyegerakan pusaka dengan membunuh. Kedua, pembunuhan memutuskan hubungan muwalah yang menjadi asas pewarisan.^[7]

Mazhab al-Syafi'i mengambil pembunuhan dalam maknanya yang paling luas. Al-Fiqh al-Manhaji menyatakan bahawa pembunuh terhalang sama ada dia membunuh dengan sengaja atau tersilap dan sama ada dengan hak atau tanpa hak. Hakim yang menjatuhkan hukuman bunuh, saksi yang memberi keterangan yang mewajibkan hukuman bunuh dan orang yang mengesahkan kebolehpercayaan saksi itu juga terhalang.^[2] Mughni al-Muhtaj menambah bahawa hukum ini terpakai sama ada pembunuhan itu dikenakan tanggungan atau tidak, sama ada secara langsung atau melalui sebab dan sama ada pelakunya dipaksa atau tidak. Ia terpakai juga pada pukulan yang bertujuan kebaikan mangsa seperti pukulan bapa, suami atau guru.^[7] Al-Mawsu'ah merumuskan pendirian Syafi'iyyah dengan kaedah bahawa setiap orang yang mempunyai bahagian dalam pembunuhan terhalang, termasuk orang yang sedang tidur, orang gila dan kanak-kanak.^[10] Ada satu pandangan lemah dalam mazhab yang membenarkan pembunuh mewarisi jika pembunuhan itu tidak dikenakan tanggungan, seperti qisas atau had. Matan Minhaj menyebutnya dengan lafaz qila yang menandakan ia bukan pandangan muktamad. Hujah pandangan ini ialah pembunuhan tersebut dilakukan dengan hak.^[7]

Hukum ini tidak meluas kepada setiap kematian yang ada kaitan dengan waris. Mughni al-Muhtaj menyebut bahawa isteri yang meninggal dunia kerana bersalin tidak menjadikan suaminya terhalang. Suami itu tetap mewarisinya.^[7] AL-KAFI #1664 juga menjelaskan bahawa penghalang ini hanya berkaitan dengan pewaris yang dibunuh. Seorang yang pernah membunuh orang lain masih boleh mewarisi kaum kerabatnya sendiri.^[16]

Kes terbalik apabila mangsa mewarisi pembunuh

Penghalang ini hanya berjalan satu arah. Al-Fiqh al-Manhaji memberi contoh seorang anak yang mencederakan bapanya sehingga membawa maut. Anak itu kemudian meninggal dunia lebih dahulu dan bapa yang cedera meninggal dunia selepasnya. Dalam keadaan ini bapa mewarisi anak yang mencederakannya kerana tiada penghalang pada pihak bapa.^[2] Mughni al-Muhtaj menukil al-Darimi bahawa tiada khilaf dalam hal ini.^[7] Al-Mawsu'ah membawa contoh lain. Jika dua orang yang saling mewarisi jatuh dari tempat tinggi dan seorang menimpa yang lain lalu yang di bawah meninggal dunia, yang di atas tidak mewarisinya kerana dia dikira pembunuh. Jika yang di atas pula meninggal dunia, yang di bawah mewarisinya.^[10]

Perbandingan mazhab

Keempat-empat mazhab bersepakat bahawa pembunuhan yang mewajibkan qisas menghalang pusaka apabila pembunuh itu baligh dan berakal serta membunuh secara langsung. Mazhab Hanafi turut menghalang pembunuh dalam pembunuhan tersilap dan separa sengaja jika dia membunuh secara langsung. Mereka tidak menghalang pembunuh melalui sebab seperti orang yang menggali perigi. Mereka juga tidak menghalang kanak-kanak dan orang gila kerana perbuatan mereka tidak boleh disifatkan sebagai larangan syarak. Mazhab Hanbali pula menghalang pembunuh sengaja sama ada dia membunuh secara langsung atau melalui sebab walaupun dia kanak-kanak atau orang gila. Mazhab Maliki berpendapat sama menurut pandangan yang lebih kuat. Mazhab Hanafi, Maliki dan Hanbali tidak menghalang orang yang membunuh pewarisnya kerana qisas, had atau mempertahankan diri.^[10] Al-Tirmizi pula menukil pandangan Malik bahawa pembunuh tersilap tetap mewarisi.^[15] Berdasarkan perbandingan ini, mazhab al-Syafi'i ialah yang paling luas kerana ia menghalang setiap orang yang mempunyai bahagian dalam pembunuhan.^[10]

Sama ada sesuatu kematian dikira pembunuhan dan dalam bentuk apa ialah persoalan fakta dan pembuktian. Kes yang melibatkan dakwaan pembunuhan perlu dirujuk kepada Mahkamah Syariah. eFaraid tidak menentukan status ini.

3. Perbezaan agama

Orang Islam tidak mewarisi orang kafir dan orang kafir tidak mewarisi orang Islam. Asasnya hadis Usamah bin Zaid dalam Sahih al-Bukhari (no. 6764).^[14] Al-Fiqh al-Manhaji menjelaskan bahawa hubungan muwalah antara kedua-duanya telah terputus.^[2] Asna al-Matalib menegaskan bahawa hukum ini terpakai sama ada sebab pewarisan itu kerabat, perkahwinan atau wala'. Ia terpakai juga walaupun kerabat yang kafir itu memeluk Islam sebelum harta dibahagikan.^[8] Sebagai perbandingan, al-Mawsu'ah menukil pandangan Ahmad bahawa orang kafir yang memeluk Islam sebelum pembahagian pusaka mewarisi sebagai galakan kepada Islam. Jumhur pula berpendapat orang Islam tidak mewarisi orang kafir.^[12] Orang bukan Islam pula saling mewarisi sesama mereka walaupun berlainan agama kerana kekufuran dikira satu millah dalam bab pewarisan.^[3][6]

Kedudukan murtad

Orang murtad tidak mewarisi sesiapa. Mughni al-Muhtaj menjelaskan bahawa dia tidak mewarisi sesama murtad, tidak mewarisi orang kafir asli dan tidak mewarisi orang Islam. Hukum ini kekal walaupun dia kembali kepada Islam selepas kematian pewarisnya. Al-Subki menolak pandangan Ibn al-Rif'ah yang sebaliknya dan menyifatkannya sebagai bercanggah dengan hadis dan ijmak.^[6] Orang murtad juga tidak diwarisi. Hartanya menjadi fai' bagi Baitulmal sama ada harta itu diperoleh semasa Islam atau semasa riddah.^[6][3] AL-KAFI #1867 menyatakan pendirian yang sama dan menambah bahawa jika dia kembali kepada Islam sebelum meninggal dunia maka hartanya dikembalikan kepadanya.^[17]

Nasib harta orang murtad pula diperselisihkan antara mazhab. Al-Mawsu'ah mencatatkan tiga pandangan tentang harta orang yang mati dalam keadaan murtad. Pandangan bahawa seluruh hartanya menjadi fai' bagi Baitulmal ialah pandangan Malik, al-Syafi'i dan Ahmad.^[11] Hutangnya pula dijelaskan terlebih dahulu daripada tarikahnya menurut mazhab Hanafi, Syafi'i dan Hanbali.^[19]

Riddah hanya berlaku daripada orang yang baligh, berakal dan bertindak dengan pilihan sendiri.^[18] Pusaka yang melibatkan isu murtad perlu dirujuk kepada Mahkamah Syariah. Pengiraan tidak wajar dibuat atas andaian keluarga semata-mata.

Saudara baharu dan keluarga bukan Islam

Penghalang perbezaan agama paling kerap dirasai oleh saudara baharu. Seorang muallaf tidak mewarisi ibu bapanya yang bukan Islam dan mereka juga tidak mewarisinya.^[14] Fatwa Mufti Wilayah Persekutuan yang diwartakan pada tahun 1999 bagi Wilayah-Wilayah Persekutuan menyebut tiga keadaan. Harta muallaf yang meninggal dunia tanpa waris diserahkan kepada Baitulmal. Jika dia meninggalkan waris yang beragama Islam, hartanya dibahagikan mengikut faraid. Waris yang tidak beragama Islam tidak berhak mewarisi hartanya.^[20]

Ini tidak bermakna hubungan kebajikan dengan keluarga bukan Islam terputus. Wasiat kepada orang bukan Islam yang tertentu adalah harus dalam had satu pertiga harta, dengan syarat penerimanya bukan waris dan tujuannya bukan maksiat.^[21] Pemakaian fatwa dan wasiat ini pada sesuatu harta tertentu perlu dirujuk kepada Mahkamah Syariah atau pihak pentadbir pusaka yang berkenaan.

Penghalang bukan hijab

Waris yang terhalang oleh sifat seperti pembunuh, kafir atau hamba tidak mendinding sesiapa, sama ada hijab hirman atau hijab nuqsan. Kewujudannya sama seperti ketiadaannya. Al-Fiqh al-Manhaji memberi contoh si mati yang meninggalkan seorang anak lelaki yang membunuhnya bersama ibunya. Ibu tetap menerima bahagian fardu satu pertiga kerana anak itu terhalang dan tidak mengurangkan bahagian sesiapa.^[4] Asna al-Matalib menyatakan bahawa hukum ini disepakati bagi hijab hirman dan diqiyaskan kepadanya bagi hijab nuqsan.^[8]

Waris yang terdinding oleh orang lain berbeza kedudukannya. Dia dianggap wujud dan masih boleh mengurangkan bahagian waris lain. Jika si mati meninggalkan datuk, ibu dan dua saudara seibu, kedua-dua saudara seibu itu terdinding oleh datuk. Namun mereka tetap menurunkan bahagian ibu daripada satu pertiga kepada satu perenam dan bakinya bagi datuk.^[5][8]

Penghalang lain yang dibincangkan

Beberapa keadaan lain turut disebut dalam kitab sebagai penghalang. Antaranya perbezaan negara, kekaburan masa kematian dua orang yang saling mewarisi dan al-dawr al-hukmi. Dalam mazhab al-Syafi'i, perbezaan negara semata-mata tidak menghalang orang bukan Islam saling mewarisi.^[8] Yang dihuraikan ialah perbezaan status perjanjian. Menurut pandangan yang masyhur, tiada pewarisan antara orang bukan Islam yang harbi dan yang zimmi kerana hubungan muwalah antara mereka terputus.^[7] Contoh al-dawr al-hukmi yang dibawa Mughni al-Muhtaj ialah seorang saudara yang mengakui anak kepada saudaranya yang telah meninggal dunia. Nasab anak itu sabit tetapi dia tidak mewarisi.^[7] Kekaburan masa kematian dihuraikan dalam topik Mati Serentak.

Kalkulator faraid eFaraid meminta pengguna tidak memasukkan waris yang terhalang, iaitu pembunuh si mati, orang murtad atau orang bukan Islam, kerana mereka tidak mewarisi dan tidak mendinding waris lain.