Anak Tak Sah Taraf, Anak Li'an & Wati Syubhah

Nasab ialah salah satu sebab pewarisan. Oleh itu persoalan siapa bapa seorang anak di sisi syarak terus menentukan siapa yang mewarisinya dan siapa yang diwarisinya. Topik ini menghuraikan tiga keadaan yang sering dikelirukan. Pertama ialah anak tak sah taraf yang lahir daripada zina. Kedua ialah anak li'an yang dinafikan oleh suami melalui sumpah li'an. Ketiga ialah anak wati syubhah yang lahir daripada persetubuhan atas kekeliruan. Dua keadaan pertama memutuskan nasab kepada bapa. Keadaan ketiga pula mensabitkannya.

Anak tak sah taraf dan nasab sebelah ibu

al-Fiqh al-Manhaji menyatakan bahawa ulama sepakat nasab anak zina sabit kepada ibunya secara pasti dan tidak sabit kepada lelaki yang berzina. Sebabnya ialah nasab daripada lelaki itu tidak dapat dipastikan dan syarak tidak menjadikan zina sebagai jalan yang sah untuk menyambung nasab. Atas dasar itu tiada pewarisan antara anak zina dengan bapa biologinya. Tiada juga pewarisan antara anak itu dengan kerabat bapa biologinya.^[1]

Bagi sebelah ibu pula jumhur ulama menetapkan pewarisan dua hala. Anak itu mewarisi ibunya dan kerabat ibunya. Jika anak itu meninggal dunia maka ibunya dan kerabat ibunya mewarisinya. al-Fiqh al-Manhaji menjelaskan bahawa hubungan anak dengan ibunya pasti tanpa keraguan. Keibuan itu walaupun tidak melalui jalan yang sah tetap menjadikan anak sebahagian daripada ibunya dan inilah yang mensabitkan pewarisan.^[1] al-Mawsu'ah al-Fiqhiyyah al-Kuwaitiyyah merumuskan perkara yang sama dengan menyatakan bahawa anak zina mewarisi melalui pihak ibunya sahaja. Nasabnya kepada lelaki yang berzina tidak sabit di sisi jumhur fuqaha walaupun lelaki itu mengaku anak itu anaknya daripada zina.^[4]

Mazhab al-Syafi'i menegaskan perkara ini dengan lebih jelas. Asna al-Matalib menyatakan bahawa anak zina tidak boleh diistilhaq. Maksudnya jika lelaki itu menuntut anak itu sebagai anaknya maka anak itu tetap tidak dihubungkan kepadanya.^[3] Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan dalam AL-KAFI #2002 mengambil pendirian yang sama. Anak tak sah taraf mewarisi ibunya secara faraid kerana nasabnya sabit kepada ibu melalui kelahiran. Dia tidak mewarisi bapa biologinya dan waris lain di sebelah bapa.^[9]

Sebagai perbandingan al-Mawsu'ah menukilkan dua perkara lain. Perkara pertama dinukil daripada Tabyin al-Haqa'iq karya al-Zayla'i yang bermazhab Hanafi. Jika lelaki itu mengaku anak itu anaknya tanpa menyatakan bahawa ia daripada zina dan ibu anak itu tidak bersuami maka nasab sabit melalui ikrar apabila syarat ikrar dipenuhi.^[4] Perkara kedua ialah pendapat Ishaq bin Rahawaih dan Ibn Taimiyyah bahawa nasab anak zina sabit kepada lelaki itu jika ibunya bukan isteri orang lain.^[5] Bayan Linnas Siri ke-106 turut menyebut pendapat Ibn Taimiyyah dan Ishaq ini. Ia kemudian menilai isu penamaan anak tak sah taraf kepada bapa biologinya sebagai persoalan ijtihadiyyah dan memilih pendapat jumhur yang tidak menasabkan anak itu kepada bapa biologinya.^[12]

Akibat dalam pembahagian pusaka

Asna al-Matalib menjelaskan bahawa tiada pewarisan antara anak zina atau anak li'an dengan lelaki yang berzina atau suami yang menafikannya. Tiada juga pewarisan dengan sesiapa yang bertalian melalui lelaki itu kerana nasab antara mereka telah terputus. Pewarisan hanya berlaku melalui kerabat sebelah ibu. Anak itu mewarisi ibunya dan ibunya mewarisinya.^[3] al-Nawawi dalam Raudhah al-Talibin menyatakan perkara yang sama bagi anak li'an. Li'an memutuskan pewarisan antara anak itu dengan suami tersebut dan semua yang bertalian melaluinya seperti bapa suami itu, ibunya dan anak-anaknya. Kerabat asabah sebelah ibu pula tidak menjadi asabah bagi anak itu.^[16] Asna juga menyatakan bahawa anak seperti ini tidak mempunyai asabah kerana nasabnya daripada bapa terputus. Pengecualiannya ialah keturunannya sendiri dan asabah melalui wala'.^[3]

Kesannya amat ketara apabila anak itu sendiri meninggal dunia tanpa keturunan. Waris yang lazimnya menjadi asabah seperti bapa, datuk, saudara sebapa dan bapa saudara tidak wujud baginya dari sudut syarak. Waris yang tinggal ialah ashab al-furud melalui ibu dan pasangannya jika ada.

Adik-beradik dikira saudara seibu

AL-KAFI #2002 menjelaskan bahawa hubungan anak tak sah taraf dengan adik-beradiknya ialah hubungan saudara seibu kerana mereka dilahirkan oleh ibu yang sama. Kedudukan ini kekal sama ada adik-beradik itu sah taraf atau tidak walaupun mereka berkongsi bapa biologi yang sama. Anak tak sah taraf dianggap tiada bapa dari sudut syarak. Maka tidak wujud hubungan saudara seibu sebapa atau saudara sebapa baginya. Mereka saling mewarisi sebagai saudara seibu dengan bahagian 1/6 bagi seorang atau berkongsi 1/3 jika lebih daripada seorang.^[9] Asna al-Matalib turut menyatakan bahawa anak kembar daripada zina atau li'an tidak saling mewarisi kecuali melalui kerabat ibu.^[3] Raudhah al-Talibin menetapkan hukum yang sama. Kembar daripada zina hanya saling mewarisi sebagai saudara seibu secara qat'i. Bagi kembar yang dinafikan melalui li'an pula inilah pendapat yang paling sahih.^[16][17]

Sebagai gambaran andaikan seorang anak tak sah taraf meninggal dunia tanpa isteri dan keturunan. Dia meninggalkan ibu dan dua saudara lelaki yang lahir daripada ibu dan bapa biologi yang sama dengannya. Bapa biologinya juga masih hidup. Bapa biologi tidak mewarisi. Dua saudara itu mewarisi sebagai saudara seibu dan berkongsi 1/3 sama rata.^[14] Ibu menerima 1/6 kerana si mati mempunyai dua orang saudara.^[15] Jumlah fardu ialah 1/2. Baki 1/2 tidak berpindah kepada asabah sebelah bapa kerana asabah itu tidak wujud baginya. Baki tersebut diuruskan mengikut kaedah radd dan Baitulmal yang dihuraikan dalam topik tersendiri.

Anak li'an

Li'an menurut takrif mazhab al-Syafi'i ialah kalimah tertentu yang dijadikan hujah bagi suami dalam dua keadaan terdesak. Keadaan pertama ialah apabila dia terpaksa menuduh berzina orang yang mencemarkan tempat tidurnya dan memalukannya. Keadaan kedua ialah apabila dia terpaksa menafikan anak.^[7] Asasnya firman Allah «وَٱلَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْوَٰجَهُمْ وَلَمْ يَكُن لَّهُمْ شُهَدَآءُ إِلَّآ أَنفُسُهُمْ فَشَهَـٰدَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهَـٰدَٰتٍۭ بِٱللَّهِ ۙ إِنَّهُۥ لَمِنَ ٱلصَّـٰدِقِينَ» yang diterjemahkan sebagai "Dan orang-orang yang menuduh isterinya berzina, sedang mereka tidak ada saksi-saksi (yang mengesahkan tuduhannya itu) hanya dirinya sendiri, maka persaksian (sah pada syarak) bagi seseorang yang menuduh itu hendaklah ia bersumpah dengan nama Allah, empat kali, bahawa sesungguhnya ia dari orang-orang yang benar".^[8]

al-Fiqh al-Manhaji menerangkan bahawa li'an berkaitan anak berlaku apabila suami menafikan nasab anak isterinya daripada dirinya dengan sumpah yang ditetapkan.^[1] Apabila li'an sempurna dan anak itu dinafikan maka nasabnya daripada suami itu terputus. Tiada pewarisan antara keduanya dan hukumnya sama dengan anak zina. Nasabnya kepada ibu pula sabit secara pasti. Jika ibunya meninggal dunia anak itu mewarisinya. Jika anak itu meninggal dunia ibunya dan kerabat ibunya mewarisinya.^[2] al-Mawsu'ah menyatakan bahawa tiada pewarisan antara anak li'an dengan suami yang melakukan li'an di sisi mazhab Hanafi dan baki mazhab yang empat. Ibn Qudamah yang dinukil di situ menyebut bahawa beliau tidak mengetahui khilaf dalam perkara ini dalam kalangan ahli ilmu.^[5] al-Mawsu'ah juga mencatatkan satu riwayat daripada al-Syaikh Abu Muhammad daripada kalangan Syafi'iyyah bahawa pewarisan antara anak dengan suami itu tidak terputus.^[6] al-Nawawi menjelaskan bahawa ia hanya satu wajh yang ditakhrij dalam kitab al-Silsilah karya Abu Muhammad dan tidak dikenali daripada ulama lain. Beliau menilainya sebagai silap kerana pada ketika itu tiada nasab.^[16] al-Fiqh al-Manhaji dan Asna al-Matalib pula tidak menyebut riwayat ini dan kedua-duanya menetapkan bahawa pewarisan itu terputus.^[2][3]

Perbezaan penting antara anak li'an dengan anak zina terletak pada kemungkinan nasab dipulihkan. Asna al-Matalib menyatakan bahawa anak li'an boleh diistilhaq. Jika suami yang menafikannya kemudian mengakuinya maka anak itu dihubungkan semula kepadanya walaupun pengakuan itu dibuat selepas anak itu meninggal dunia.^[3] Raudhah al-Talibin menyatakan perkara yang sama dan menambah bahawa hukum ini terpakai sama ada si mati meninggalkan anak atau tidak. Menurut kedua-dua kitab ini pembahagian pusaka anak itu yang telah dibuat dirombak semula dari sudut hukum fiqh.^[3][17] Anak zina tidak mempunyai kemungkinan ini kerana dia tidak dihubungkan kepada lelaki itu walaupun lelaki itu mengakuinya.^[3][17] Keadaan seperti ini menyentuh status nasab dan pembahagian yang telah selesai. Ia perlu dirujuk kepada Mahkamah Syariah.

Anak wati syubhah

Anak wati syubhah lahir daripada persetubuhan di luar perkahwinan yang sah akibat suatu kekeliruan. AL-KAFI #893 memberi contoh lelaki yang menyetubuhi wanita yang disangka isterinya dalam keadaan gelap. Contoh lain ialah persetubuhan dalam akad yang rosak di sisi mazhab al-Syafi'i tetapi diterima oleh mazhab lain seperti nikah tanpa wali menurut mazhab Hanafi. Menurut AL-KAFI #893 para ulama menyamakan anak ini dengan anak nikah fasid. Dia dinasabkan kepada bapa biologinya dan menjadi waris yang sah dalam hukum pusaka.^[10]

Bayan Linnas Siri ke-106 menyenaraikan jalan sabitnya nasab kepada bapa iaitu nikah yang sahih atau fasid, wati syubhah dan ikrar nasab. Nasab kepada ibu pula sabit dalam semua keadaan kelahiran.^[12] Takrif anak tak sah taraf oleh Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan yang dipetik dalam dokumen yang sama turut mengecualikan anak daripada persetubuhan syubhah.^[12] Asna al-Matalib memberi satu contoh kesannya dalam faraid. Anak kembar daripada wati syubhah oleh lelaki yang tidak dikenali saling mewarisi secara asabah sebagai saudara seibu sebapa kerana nasab mereka sabit kepada kedua-dua ibu dan bapa.^[3] al-Nawawi dalam Raudhah al-Talibin menukilkan hukum yang sama dan menyatakan bahawa ia tanpa khilaf.^[17] Ini berbeza dengan anak kembar daripada zina atau li'an yang hanya saling mewarisi sebagai saudara seibu.

AL-KAFI #893 turut merujuk peruntukan undang-undang keluarga Islam Wilayah Persekutuan berkenaan persetubuhan syubhah.^[10] Sama ada sesuatu kes benar-benar wati syubhah ialah soal pembuktian. Persoalan ini perlu diputuskan oleh Mahkamah Syariah dan tidak dapat ditentukan melalui pengiraan faraid.

Tempoh enam bulan dan isu bin atau binti

Dua isu lain sering timbul bersama topik ini. Isu pertama ialah anak yang lahir tidak lama selepas akad nikah. AL-KAFI #1524 memetik fatwa Wilayah Persekutuan yang mentakrifkan anak tak sah taraf termasuk anak yang lahir kurang daripada enam bulan qamariah dari tarikh akad nikah.^[11] Irsyad Hukum ke-147 pula memetik fatwa Wilayah Persekutuan bahawa anak yang lahir lebih daripada enam bulan dari tarikh pernikahan dikira sah taraf dan boleh dinasabkan kepada suami ibunya walaupun hasil perzinaan.^[13] Bayan Linnas Siri ke-106 memperlihatkan bahawa fatwa negeri tidak seragam. Titik mula kiraan dan syarat tambahan berbeza antara Muzakarah Kebangsaan, Selangor, Negeri Sembilan dan Perlis.^[12]

Isu kedua ialah penamaan bin atau binti. Irsyad Hukum ke-147 memetik keputusan Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Kebangsaan tahun 1981 bahawa anak tak sah taraf dibinkan atau dibintikan kepada Abdullah. Ia juga menasihatkan agar Jabatan Pendaftaran Negara dan Mahkamah dirujuk kerana isu kesahtarafan terikat dengan undang-undang setiap negeri.^[13] Bayan Linnas Siri ke-106 pula menghuraikan perbahasan fiqh berkaitan keputusan Mahkamah Rayuan pada tahun 2017.^[12]

Halaman ini tidak menentukan status mana-mana anak. Status nasab dalam sesuatu kes bergantung pada fakta seperti tarikh akad, tarikh kelahiran dan pengakuan pihak berkenaan. Ia juga bergantung pada fatwa dan undang-undang negeri yang terpakai. Persoalan ini perlu dirujuk kepada Mahkamah Syariah sebelum pusaka dibahagikan.

Dalam kalkulator faraid, waris dimasukkan mengikut nasab syarie dan bukan mengikut hubungan biologi. Adik-beradik anak tak sah taraf atau anak li'an dimasukkan sebagai saudara seibu. Bapa biologi dan kerabatnya tidak dimasukkan.