Harta Sepencarian Sebelum Faraid

Harta sepencarian ialah istilah undang-undang keluarga Islam di Malaysia. Kamus Dewan Edisi Keempat mentakrifkannya sebagai harta yang diperoleh daripada usaha suami isteri. Akta Undang-undang Keluarga Islam (Wilayah-wilayah Persekutuan) 1984 (Akta 303) pula mentafsirkannya sebagai harta yang diperoleh bersama oleh suami isteri semasa perkahwinan berkuat kuasa mengikut syarat-syarat yang ditentukan oleh Hukum Syarak. Kedua-dua takrif ini dinukil oleh Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan dalam AL-KAFI #2005.^[1] Jabatan Bantuan Guaman menambah bahawa harta itu boleh berbentuk harta alih atau harta tak alih. Ia juga termasuk harta yang diperoleh sebelum perkahwinan tetapi telah dimajukan atau ditingkatkan nilainya dalam masa perkahwinan hasil usaha atau sumbangan bersama.^[3]

Topik ini menerangkan kedudukan harta sepencarian apabila salah seorang pasangan meninggal dunia. Persoalan ini penting kerana harta yang didaftarkan atas nama si mati tidak semestinya keseluruhannya milik si mati. Sebahagiannya mungkin hak pasangan yang masih hidup. Bahagian itu ditentukan dan diasingkan dahulu melalui Mahkamah Syariah. Hanya baki yang benar-benar milik si mati menjadi harta peninggalan yang melalui tertib hak sebelum dibahagikan secara faraid.

Tarikah hanya meliputi milik si mati

Jumhur fuqaha daripada mazhab Maliki, al-Syafi'i dan Hanbali mentakrifkan tarikah sebagai segala harta dan hak tetap yang ditinggalkan oleh si mati. Mazhab Hanafi mentakrifkannya sebagai harta yang ditinggalkan oleh si mati yang bebas daripada hak orang lain yang terikat pada zat harta itu.^[7] Al-Fiqh al-Manhaji dalam mazhab al-Syafi'i mentakrifkan tarikah sebagai segala yang ditinggalkan oleh si mati selepas kematiannya. Ia meliputi harta alih seperti emas, perak, wang dan perabot serta harta tak alih seperti tanah dan rumah.^[8] Kedua-dua sumber ini berpaksi pada apa yang ditinggalkan oleh si mati dan tidak menyebut harta sepencarian. Fatwa negeri yang dihuraikan di bawah meletakkan tuntutan harta sepencarian sebelum faraid. Tuntutan itu menentukan bahagian harta perkahwinan yang menjadi hak pasangan yang masih hidup. Baki selepas itu dikira sebagai tarikah dan diselesaikan mengikut tertib yang dihuraikan dalam topik Tertib Hak.

Asal usul dan kedudukannya dalam fiqh

Harta sepencarian tidak dibincangkan sebagai bab tersendiri dalam kitab fiqh mazhab al-Syafi'i yang dirujuk untuk topik ini. Mohamad Ali Roshidi Ahmad menulis bahawa tiada perbincangan yang jelas tentang jenis harta sepencarian dalam kitab-kitab fikah kerana ia sebenarnya berasal daripada adat Melayu. Menurut beliau, adat ini diterima pakai oleh ulama dan pihak berkuasa agama di Malaysia lalu termaktub dalam Akta dan Enakmen Undang-undang Keluarga Islam negeri-negeri.^[4] Kenyataan ini ialah dapatan sarjana semasa. Sandaran kitab klasik bagi penerimaan adat ini sebagai uruf yang muktabar belum ditemui dalam semakan bagi topik ini.

Mohd Norhusairi Mat Hussin dalam ulasan sebuah kes rayuan turut menyatakan bahawa harta sepencarian bukanlah sesuatu yang qat'i dalam hukum syarak. Menurut beliau, atas sebab itu undang-undang yang berkuat kuasa masih memberi ruang ijtihad yang bersesuaian dengan sesuatu kes.^[6]

Tuntutan selepas kematian

Mohamad Ali Roshidi memetik seksyen 122 Enakmen Undang-undang Keluarga Islam (Kedah Darulaman) 2008 sebagai contoh peruntukan pembahagian harta sepencarian. Lafaz seksyen itu menyebut kuasa mahkamah apabila membenarkan lafaz talak atau membuat perintah perceraian.^[4] AL-KAFI #2005 menyatakan bahawa tuntutan selepas kematian tidak diperuntukkan secara khusus dalam mana-mana Undang-undang Keluarga Islam di Malaysia. Menurut fatwa itu, ia terkandung dalam Arahan Amalan No. 5 Tahun 2003 Jabatan Kehakiman Syariah Malaysia yang berkuat kuasa mulai 1 November 2003. Arahan itu menyebut bahawa masa membuat tuntutan harta sepencarian dibolehkan sama ada semasa tuntutan perceraian atau selepas perceraian ataupun selepas kematian mana-mana pihak.^[1] Jabatan Bantuan Guaman menyenaraikan tiga keadaan tuntutan boleh dibuat kepada Mahkamah Tinggi Syariah. Keadaan itu ialah semasa tuntutan poligami, selepas perceraian dan selepas kematian pihak suami atau isteri.^[3]

Beberapa negeri telah mengeluarkan fatwa berkaitan. Majlis Islam Sarawak memfatwakan bahawa pembahagian harta sepencarian selepas kematian salah satu pihak sama ada suami atau isteri sebelum pembahagian hibah, wasiat dan pusaka termasuk sebelum dilepaskan tanggungan si mati adalah diharuskan. Pembahagian itu hendaklah mengikut takat sumbangan sama ada secara langsung atau tidak langsung daripada kedua-dua belah pihak. Ia juga hendaklah dibuat melalui perintah mahkamah.^[5] Fatwa Jawatankuasa Fatwa Negeri Selangor bertarikh 18 April 2005 sebagaimana dipetik oleh Mohamad Ali Roshidi menyatakan bahawa harta sepencarian boleh dibahagikan sebelum difaraidkan termasuk selepas dilepaskan tanggungan si mati. Pembahagiannya mengikut takat sumbangan dan persetujuannya dibuat melalui perintah mahkamah.^[4]

Kedua-dua fatwa sepakat bahawa harta sepencarian diselesaikan sebelum faraid melalui perintah mahkamah mengikut takat sumbangan. Lafaznya berbeza tentang kedudukan tuntutan berbanding tanggungan si mati. Fatwa Sarawak menyebut "sebelum dilepaskan tanggungan si mati" manakala petikan fatwa Selangor menyebut "termasuk selepas dilepaskan tanggungan si mati". Mohamad Ali Roshidi pula menulis bahawa tuntutan dibuat sebelum pembahagian pusaka dan selepas perbelanjaan pengurusan jenazah serta hutang dan wasiat si mati dilunaskan.^[4][5] Perbezaan ini berkait dengan peruntukan dan fatwa yang terpakai di setiap negeri. Kedudukan sebenar dalam sesuatu kes perlu dirujuk kepada Mahkamah Syariah negeri berkenaan.

Siapa boleh menuntut

Hak menuntut tidak terhad kepada isteri. AL-KAFI #2005 menjawab soalan sama ada suami boleh menuntut harta sepencarian daripada harta peninggalan isteri. Jawapannya ialah suami boleh memohon. Namun kadar tuntutan ditentukan oleh mahkamah berkadaran dengan sumbangan yang diberikan. Fatwa itu juga menjelaskan bahawa yang berhak menuntut selepas kematian ialah pasangan si mati yang masih hidup kerana harta itu ialah harta mereka berdua.^[1]

Mohamad Ali Roshidi menambah bahawa tuntutan selepas kematian ditujukan kepada ahli waris yang berhak atas harta pusaka si mati. Jika tiada waris lain yang berhak, tuntutan ditujukan kepada Baitulmal negeri. Beliau turut memetik keputusan Persidangan Jemaah Ulama Majlis Agama Islam dan Adat Istiadat Melayu Kelantan pada 18 Ogos 2002. Keputusan itu membenarkan pewaris kepada isteri yang telah meninggal dunia seperti anak-anak menuntut harta sepencarian daripada suami. Jumlah tuntutan bergantung kepada keputusan Mahkamah Syariah.^[4]

Sumbangan langsung dan tidak langsung

Sumbangan dinilai dalam dua bentuk. Sumbangan langsung bermaksud kedua-dua pihak sama-sama mengeluarkan modal dan wang untuk membeli aset. Sumbangan tidak langsung pula bukan berbentuk wang atau benda. Ia berupa idea, dorongan, nasihat, semangat, keselesaan dan ketenteraman yang membolehkan pasangan yang berusaha secara langsung memperoleh harta.^[1][3] Jabatan Bantuan Guaman memberi contoh isteri yang tidak bekerja tetap tetapi menjaga keluarga dan memelihara anak-anak sehingga pasangan itu berjaya memiliki aset dalam tempoh perkahwinan. Isteri itu dianggap telah memberi sumbangan secara tidak langsung.^[3]

AL-KAFI #2005 membuat satu pembezaan yang penting bagi tuntutan suami. Sumbangan isteri dalam menjaga keluarga dan rumah tangga dikira sebagai usaha bersama. Sumbangan suami dalam menunaikan kewajipannya menjaga keluarga dan rumah tangga sebagaimana ditetapkan oleh hukum syarak tidak dikira sebagai usaha bersama. Oleh itu tuntutan suami kebanyakannya bersandar pada sumbangan langsung.^[1]

Jabatan Bantuan Guaman menyenaraikan faktor yang diambil kira oleh mahkamah. Faktor itu ialah takat sumbangan dalam bentuk wang, harta atau kerja. Faktor lain ialah hutang salah satu pihak yang dibuat bagi manfaat bersama dan keperluan anak-anak yang belum dewasa. Risalah yang sama menyebut perkara yang lazimnya dikemukakan semasa tuntutan. Antaranya dokumen pembelian atau pemilikan harta dan saksi yang boleh menerangkan sama ada harta itu berpunca daripada usaha bersama atau usaha satu pihak. Bukti tanggungan seperti hutang turut disenaraikan. Senarai dokumen yang perlu dikemukakan kepada Jabatan Bantuan Guaman untuk mendapatkan bantuannya juga memuatkan sijil kematian dan surat mentadbir harta pusaka.^[3] Kadar bagi sesuatu kes tidak dapat diramalkan daripada takrif umum ini. AL-KAFI #2005 menegaskan bahawa kuasa menentukan kadar dan pengesahan tuntutan adalah bidang kuasa mahkamah berdasarkan bukti dan takat sumbangan.^[1]

Berbeza daripada hutang nafkah tertunggak

Harta sepencarian kerap disebut bersama tuntutan nafkah tertunggak. Kedua-duanya boleh dibawa ke Mahkamah Syariah tetapi sifatnya berlainan. AL-KAFI #1650 menyatakan bahawa nafkah isteri yang tidak ditunaikan kekal sebagai hutang walaupun tempohnya telah berlalu menurut majoriti fuqaha kecuali fuqaha Hanafi. Hutang itu wajib dilangsaikan daripada harta si mati sebelum pembahagian harta pusaka secara faraid. Fatwa itu memetik seksyen 69 Akta 303 yang menyebut tunggakan nafkah yang terkumpul sebelum pihak yang mungkir itu mati sebagai suatu hutang yang kena dibayar daripada harta pusakanya. Penutupnya menyatakan bahawa kes nafkah tertunggak mahupun harta sepencarian boleh dituntut di Mahkamah Syariah.^[2]

Al-Mawsu'ah al-Fiqhiyyah al-Kuwaitiyyah merekodkan khilaf yang sama. Menurut mazhab al-Syafi'i dan Hanbali, nafkah menjadi hutang dalam tanggungan suami apabila dia enggan menunaikannya selepas nafkah itu wajib walaupun tanpa keputusan hakim atau persetujuan suami. Menurut mazhab Hanafi, nafkah tidak menjadi hutang kecuali dengan keputusan hakim atau persetujuan kedua-dua pasangan dan ia gugur dengan berlalunya masa jika kedua-duanya tiada.^[9] Al-Fiqh al-Manhaji membuat satu perincian. Jika isteri makan dan tinggal bersama suami tanpa persetujuan tentang kadar tertentu, nafkah itu dikira sebagai tamkin dan gugur dengan berlalunya masa. Jika kadarnya telah dipersetujui atau ditetapkan oleh hakim, ia boleh dituntut walaupun waktunya telah berlalu.^[10] Kedua-dua sumber bercakap pada aras berbeza. Mawsu'ah membincangkan suami yang enggan menunaikan nafkah manakala al-Fiqh al-Manhaji membincangkan isteri yang telah menerima nafkah secara makan bersama.

Dalam rajah di atas, kedua-dua tuntutan berada pada titik yang berlainan. Nafkah tertunggak ialah hutang si mati. Ia diselesaikan daripada tarikah pada peringkat hutang dalam tertib hak. Harta sepencarian pula menentukan bahagian harta yang menjadi hak pasangan sebelum baki dikira sebagai tarikah. Sama ada kedua-dua tuntutan terpakai dalam sesuatu keadaan ialah soal yang perlu dinilai oleh peguam syarie dan diputuskan oleh Mahkamah Syariah.

Simpanan KWSP

Mohd Norhusairi Mat Hussin mengulas kes Norhayati binti Yusoff lwn Ahmad Shah bin Ahmad Tabrani, iaitu tuntutan selepas perceraian. Dalam kes itu Hakim Mahkamah Tinggi Syariah Kota Bharu berpendapat isteri tetap berhak mendapat bahagian daripada wang KWSP suami sebagai harta sepencarian.^[6] Kedudukan simpanan KWSP dalam sesuatu tuntutan perlu dirujuk kepada Mahkamah Syariah dan KWSP.

Kaitan dengan pengiraan faraid

Pengiraan faraid hanya terpakai pada tarikah. Jika terdapat harta yang mungkin harta sepencarian, kadarnya ditentukan oleh Mahkamah Syariah dan bukan oleh kalkulator. Nilai yang wajar dimasukkan ke dalam kalkulator faraid ialah baki milik si mati selepas bahagian itu diputuskan dan selepas tertib hak diselesaikan. Topik ini tidak menyatakan kadar dan tidak meramalkan keputusan mana-mana kes.