Wasiat: Had Satu Pertiga & Wasiat kepada Waris

Wasiat dari sudut bahasa bermaksud menyambung. Dari sudut syarak al-Fiqh al-Manhaji mentakrifkannya sebagai pemberian sukarela (tabarru') sesuatu hak yang disandarkan kepada selepas kematian. Ia dinamakan wasiat kerana pewasiat menyambung kebaikan dunianya dengan kebaikan akhiratnya.^[1] Perbezaannya dengan hibah terletak pada masa pemilikan. Pemilikan melalui wasiat berlaku selepas kematian manakala hibah ialah pemilikan semasa hidup.^[1]

Mughni al-Muhtaj menjelaskan bahawa pada awal Islam wasiat diwajibkan dengan seluruh harta untuk ibu bapa dan kaum kerabat berdasarkan al-Baqarah 2:180. Kewajipan itu kemudian dimansuhkan oleh ayat-ayat pusaka. Yang kekal ialah hukum sunat berwasiat dalam kadar sepertiga atau kurang kepada bukan waris. Yang afdal ialah mendahulukan kerabat yang tidak mewarisi.^[7] Al-Fiqh al-Manhaji menyatakan hukum yang sama dan menambah bahawa sedekah semasa hidup lebih besar pahalanya daripada wasiat.^[1]

Rukun dan syarat wasiat

Wasiat mempunyai empat rukun iaitu pewasiat (al-musi), penerima wasiat (al-musa lahu), harta yang diwasiatkan (al-musa bihi) dan lafaz (sighah).^[2] Pewasiat disyaratkan berakal, baligh, bertindak atas pilihan sendiri dan merdeka. Maka wasiat orang gila, kanak-kanak walaupun mumaiyiz dan orang yang dipaksa tidak sah. Wasiat orang bukan Islam dan orang yang ditahan hartanya kerana safih pula sah.^[3]

Penerima wasiat yang tertentu disyaratkan wujud ketika wasiat dibuat dan layak memiliki ketika pewasiat meninggal dunia. Ia juga mestilah dikenal pasti dan bukan untuk tujuan maksiat. Wasiat untuk "salah seorang daripada dua lelaki ini" tidak sah kerana penerimanya tidak jelas. Wasiat untuk masjid, sekolah dan hospital sah kerana ia termasuk amal kebajikan. Wasiat kepada pihak umum seperti fakir miskin dan ulama pula disyaratkan tidak menuju kepada maksiat atau perkara makruh.^[3] Harta yang diwasiatkan mestilah sesuatu yang halal dimanfaatkan dan boleh dipindah milik. Wasiat dengan harta yang belum diketahui kadarnya atau yang belum wujud seperti buah yang akan tumbuh tetap sah.^[3]

Lafaz wasiat boleh berbentuk jelas (sarih) seperti "aku wasiatkan kepadanya seribu" atau kiasan (kinayah) yang memerlukan niat. Tulisan orang yang boleh bertutur dikira kinayah dan sah bersama niat. Penerimaan (qabul) disyaratkan bagi penerima yang tertentu dan hanya diambil kira selepas pewasiat meninggal dunia. Wasiat kepada pihak umum tidak memerlukan qabul.^[3] Wasiat juga bukan akad yang mengikat. Pewasiat boleh menarik balik atau meminda wasiatnya selagi dia masih hidup.^[5]

Wasiat secara lisan

Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan menjelaskan bahawa wasiat secara lisan adalah sah kerana rukun sighah dapat dipenuhi dengan lafaz. Namun wasiat bertulis lebih baik kerana ia menjadi bahan bukti. Jika wasiat dipertikaikan maka perkara itu perlu dikemukakan kepada mahkamah dan setiap dakwaan perlu dibuktikan. Jabatan yang sama menyatakan bahawa jika waris reda dan bersetuju dengan wasiat lisan itu maka ia sah dan mesti dituruti.^[15]

Wasiat kepada orang bukan Islam

Matan Minhaj al-Talibin yang disyarah dalam Mughni al-Muhtaj menyatakan bahawa wasiat kepada kafir zimmi sah. Begitu juga kepada kafir harbi dan murtad yang tertentu menurut pendapat yang lebih sahih (al-asah).^[8] AL-KAFI #1362 menyimpulkan bahawa harus berwasiat kepada orang bukan Islam yang dikenali dan ditentukan dengan kadar maksimum sepertiga selagi ia bukan untuk tujuan maksiat. Namun yang afdal ialah berwasiat kepada kerabat terdekat yang memerlukan dan tidak mewarisi.^[14]

Had sepertiga

Dalil utama had ini ialah hadis Sa'd bin Abi Waqqas. Beliau sakit tenat ketika Haji Wida' lalu bertanya kepada Nabi SAW sama ada boleh menyedekahkan dua pertiga hartanya kerana warisnya hanya seorang anak perempuan. Baginda menjawab tidak. Beliau bertanya tentang separuh dan Baginda menjawab tidak. Kemudian Baginda bersabda «الثلث، والثلث كثير، إنك أن تذر ورثتك أغنياء خير من أن تذرهم عالة يتكففون الناس». Maksudnya "sepertiga dan sepertiga itu pun sudah banyak. Sesungguhnya meninggalkan warismu dalam keadaan kaya lebih baik daripada meninggalkan mereka dalam keadaan miskin meminta-minta kepada manusia". Al-Fiqh al-Manhaji menyatakan bahawa lafaz ini ialah lafaz Muslim (no. 1628) dan al-Bukhari meriwayatkan yang seumpamanya.^[4] Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan menomborkan riwayat al-Bukhari sebagai no. 2742.^[13] Mughni al-Muhtaj menyebutnya sebagai hadis al-Sahihayn.^[9]

Mughni al-Muhtaj menukilkan bahawa berwasiat melebihi sepertiga adalah makruh menurut al-Mutawalli dan lain-lain. Al-Fiqh al-Manhaji juga menyatakannya makruh tetapi sah.^[4] Sebahagian ulama seperti al-Qadi berpendapat ia haram. Disunatkan juga mengurangkan sedikit daripada sepertiga kerana Nabi SAW menyifatkan sepertiga sebagai banyak.^[9]

Dua perkara menentukan nilai sepertiga ini. Pertama, harta dinilai pada hari kematian dan bukan pada hari wasiat dibuat kerana wasiat ialah pemilikan selepas mati.^[4][9] Kedua, sepertiga dikira daripada baki selepas hutang dijelaskan. Jika hutang menghabiskan seluruh harta maka wasiat tidak dilaksanakan sedikit pun.^[4] Mughni al-Muhtaj menambah bahawa wasiat itu tetap terbentuk. Ia boleh dilaksanakan jika pemiutang membebaskan hutang itu atau ada pihak yang melunaskannya.^[9]

Wasiat melebihi sepertiga

Menurut mazhab al-Syafi'i wasiat yang melebihi sepertiga adalah sah tetapi lebihannya tidak dilaksanakan kecuali dengan persetujuan (ijazah) waris. Jika waris menolak maka lebihan itu batal dengan ijmak kerana ia hak mereka. Jika mereka bersetuju maka wasiat dilaksanakan sepenuhnya.^[4][9] Pendapat yang lebih sahih menganggap persetujuan itu sebagai pelaksanaan (tanfiz) terhadap tindakan pewasiat. Satu pendapat lain menganggapnya sebagai pemberian baharu daripada waris.^[9]

Persetujuan hanya sah daripada waris yang bebas mengurus hartanya sendiri. Persetujuan kanak-kanak, orang gila dan orang yang ditahan hartanya kerana safih tidak diambil kira. Wali mereka juga tidak boleh memberi persetujuan bagi pihak mereka.^[8][11] Al-Mawsu'ah al-Kuwaitiyyah menukilkan bahawa mazhab al-Syafi'i menambah syarat waris itu mengetahui apa yang diwasiatkan.^[11] Jika pewasiat tidak mempunyai waris khas maka wasiat pada kadar yang melebihi sepertiga terbatal (laghw). Lebihan itu hak umat Islam dan tiada pihak yang boleh membenarkannya.^[4][9]

Apabila beberapa wasiat bergabung melebihi sepertiga dan waris tidak membenarkan lebihannya maka sepertiga itu dibahagikan antara penerima mengikut nisbah wasiat masing-masing. Al-Fiqh al-Manhaji memberi contoh wasiat 100 kepada Zaid serta 50 kepada Khalid dan 50 kepada 'Amr sedangkan sepertiga harta hanya 100. Zaid menerima 50 manakala Khalid dan 'Amr masing-masing menerima 25.^[4] Al-Mawsu'ah al-Kuwaitiyyah menyatakan bahawa kaedah pembahagian berkadar ini disepakati antara mazhab walaupun perinciannya berbeza.^[12]

Wasiat kepada waris

Asas bab ini ialah hadis Abu Umamah al-Bahili bahawa Nabi SAW bersabda «إن الله أعطى كل ذي حق حقه، فلا وصية لوارث». Maksudnya "Sesungguhnya Allah S.W.T telah menentukan setiap yang mempunyai hak (ahli waris) akan mendapat hak mereka. Maka, tidak ada wasiat kepada ahli waris".^[5][15] Al-Fiqh al-Manhaji menyebut riwayat al-Tirmizi dan Abu Dawud (no. 2870).^[5] Mughni al-Muhtaj menyatakan bahawa hadis ini diriwayatkan oleh penyusun kitab-kitab Sunan dan disahihkan oleh al-Tirmizi.^[8] Al-Mawsu'ah al-Kuwaitiyyah pula menukilkan bahawa Ibn Hajar menilainya hasan dalam al-Talkhis.^[11]

Menurut pendapat al-azhar dalam mazhab al-Syafi'i wasiat kepada waris adalah sah tetapi tidak dilaksanakan kecuali dengan persetujuan waris yang lain. Persetujuan itu menjadi pelaksanaan terhadap wasiat si mati.^[5][8] Hujahnya ialah riwayat tambahan «لا تجوز وصية لوارث إلا أن يشاء الورثة» serta qiyas kepada wasiat melebihi sepertiga untuk bukan waris.^[5] Status riwayat tambahan ini diperselisihkan. Mughni al-Muhtaj membawa lafaz «إلا أن تجيز الورثة» riwayat al-Baihaqi dan menukilkan penilaian al-Dhahabi bahawa sanadnya baik (salih).^[8] Al-Mawsu'ah al-Kuwaitiyyah pula menukilkan bahawa Ibn Hajar merajihkan riwayat Ibn 'Abbas sebagai mursal dan menilai sanad riwayat 'Abdullah bin 'Amr sebagai sangat lemah (wahin).^[11] AL-KAFI #1225 menukilkan bahawa al-Suyuti, al-Baihaqi dan Ibn al-Mulaqqin melemahkan riwayat al-Daruqutni manakala al-Dhahabi menilai sanadnya baik.^[13]

Al-Mawsu'ah al-Kuwaitiyyah menukilkan bahawa jumhur fuqaha daripada mazhab Hanafi, Maliki, Syafi'i (pendapat al-azhar) dan Hanbali (pendapat muktamad) berpegang kepada pendapat ini. Pendapat kedua dalam mazhab al-Syafi'i serta satu pendapat Maliki dan Hanbali menganggap wasiat itu batal. Jika waris bersetuju maka ia dikira pemberian baharu daripada mereka.^[11] Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan memilih pendapat yang mengharuskan wasiat kepada waris dengan persetujuan waris lain. Jabatan itu bagaimanapun menasihatkan agar ia dielakkan jika tiada keperluan mendesak supaya tidak timbul pertengkaran selepas kematian. Wasiat juga dinasihatkan agar didokumentasikan.^[13]

Beberapa perincian menyusul daripada hukum ini. Persetujuan atau penolakan waris semasa pewasiat masih hidup tidak diambil kira kerana mereka belum mempunyai hak. Waris yang bersetuju semasa hidup pewasiat masih boleh menolak selepas kematiannya.^[5][11] Mazhab Maliki berbeza dalam keadaan tertentu.^[11] Status sebagai waris pula dinilai pada saat kematian. Al-Fiqh al-Manhaji memberi contoh wasiat kepada saudara lelaki ketika pewasiat belum beranak. Wasiat itu sah dan dilaksanakan jika pewasiat kemudian mendapat anak lelaki yang menghijab saudara tersebut.^[5] Jika sebahagian waris bersetuju dan sebahagian lagi menolak maka wasiat dilaksanakan pada bahagian waris yang bersetuju sahaja.^[5][11]

Wasiat yang menafikan hak waris

Al-Fiqh al-Manhaji mengkategorikan wasiat yang bertujuan memudaratkan waris dan menghalang mereka daripada bahagian yang ditetapkan syarak sebagai wasiat yang haram.^[2] Ia berdalilkan firman Allah «مِنۢ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصَىٰ بِهَآ أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَآرٍّ» yang diterjemahkan "sesudah ditunaikan wasiat yang diwasiatkan oleh si mati ... wasiat-wasiat yang tersebut hendaknya tidak mendatangkan mudarat (kepada waris-waris)" (al-Nisa' 4:12).^[17] AL-KAFI #1623 menegaskan bahawa perbuatan bapa yang menafikan hak faraid seorang anak atau mana-mana waris yang berhak adalah haram dan dikira dosa besar.^[16]

Pemberian semasa sakit maut

Mughni al-Muhtaj menjelaskan bahawa pemberian sukarela yang dilaksanakan serta-merta ketika sakit yang membawa kepada kematian turut dikira daripada sepertiga. Contohnya wakaf, hibah, memerdekakan hamba dan pembebasan hutang.^[9][4] Pemberian ini disamakan dengan wasiat dari sudut hukum walaupun ia berlaku semasa hidup.^[7] Pemberian yang dilaksanakan semasa sihat pula dikira daripada keseluruhan harta. Hibah yang dibuat semasa sihat tetapi diserahkan ketika sakit tersebut tetap dikira daripada sepertiga.^[9] Wakaf, hibah dan pembebasan hutang kepada waris dalam sakit maut memerlukan persetujuan waris lain sama seperti wasiat kepada waris.^[5][8]

Sakit yang dimaksudkan ialah sakit yang ditakuti membawa maut (al-marad al-makhuf). Jika sakit itu dinilai makhuf maka pemberian yang melebihi sepertiga tidak dilaksanakan dan tergantung. Jika pemberi sembuh maka pemberian itu berkuat kuasa sepenuhnya.^[10] Jika timbul keraguan sama ada sesuatu penyakit itu makhuf maka ia hanya disabitkan dengan keterangan dua orang doktor yang memenuhi syarat saksi yang adil.^[10] Apabila pemberian semasa sakit dan wasiat bersama-sama melebihi sepertiga tanpa persetujuan waris maka pemberian yang telah dilaksanakan didahulukan ke atas wasiat kerana ia telah mengikat.^[4]

Perlu persetujuan waris atau tidak

Pelantikan wasi

Fuqaha membezakan wasiat iaitu pemberian harta selepas mati daripada al-isa' iaitu pelantikan seseorang untuk menguruskan urusan selepas kematian.^[1] Al-Fiqh al-Manhaji mentakrifkan al-isa' sebagai amanah seseorang sebelum matinya kepada orang yang dipercayai untuk mengawasi anak-anaknya, melaksanakan wasiatnya, menjelaskan hutangnya dan memulangkan barang simpanannya. Orang yang dilantik dinamakan wasi. Hukum asalnya sunat. Ia menjadi wajib jika ada hak yang dikhuatiri hilang atau anak kecil yang dikhuatiri terabai tanpa penjaga yang dipercayai.^[6]

Antara syarat wasi ialah mukalaf iaitu baligh dan berakal. Wasi juga mesti beragama Islam apabila diberi kuasa ke atas urusan orang Islam. Selain itu wasi mestilah adil serta mampu mengurus tugas yang diamanahkan. Orang buta boleh dilantik kerana dia boleh mewakilkan tugas yang tidak dapat dilakukannya sendiri. 'Umar bin al-Khattab pernah melantik anaknya Hafsah sebagai wasi.^[6] Wasi tidak boleh melantik wasi lain kecuali diizinkan pewasiat. Jika dua orang dilantik tanpa kebenaran bertindak bersendirian maka kedua-duanya mesti bertindak bersama. Bapa juga tidak boleh melantik wasi bagi anak-anak kecil sekiranya datuk yang layak menjadi wali masih hidup kerana kewalian datuk telah sabit menurut syarak.^[6]

Beza dengan wasiat wajibah

Topik ini membincangkan wasiat yang dibuat sendiri oleh pewasiat dengan kehendaknya. Wasiat wajibah bagi cucu yatim mempunyai asas dan syarat tersendiri. Ia dibincangkan dalam topik Wasiat Wajibah tentang peruntukan statut bagi cucu yatim. Tertib hutang dan wasiat dalam keseluruhan pengurusan harta pula dibincangkan dalam topik Tertib Hak tentang perkara yang perlu diselesaikan sebelum faraid.

Pertikaian tentang kewujudan atau kesahan sesuatu wasiat perlu dirujuk kepada Mahkamah Syariah. Kandungan ini ialah penerangan hukum fiqh secara umum dan tidak menentukan kedudukan mana-mana wasiat tertentu.