Mafqud: Waris atau Si Mati yang Hilang

Mafqud ialah orang yang hilang dalam tempoh yang lama sehingga beritanya terputus dan tidak diketahui sama ada dia masih hidup atau sudah meninggal dunia.^[1] Dalam ilmu faraid keadaan ini menimbulkan dua persoalan yang berbeza. Persoalan pertama menyentuh harta milik mafqud sendiri, iaitu bilakah harta itu boleh dibahagikan kepada warisnya. Persoalan kedua timbul apabila seorang kerabatnya meninggal dunia ketika dia masih hilang, iaitu bagaimanakah pusaka kerabat itu dibahagikan sedangkan mafqud mungkin salah seorang warisnya.^[5][8] Topik Kes Khas yang menghimpunkan khunsa, mafqud dan kandungan menyentuh mafqud secara ringkas. Topik ini menghuraikan kedua-dua sisi tersebut dengan lebih lengkap.

Siapakah mafqud

Dari segi bahasa mafqud berasal daripada ungkapan faqadtu al-syai' yang bermaksud kehilangan sesuatu. Dari segi istilah al-Fiqh al-Manhaji mentakrifkannya sebagai orang yang meninggalkan tempat tinggalnya dalam tempoh yang lama lalu terputus beritanya dan tidak diketahui keadaannya.^[1] Sebab kehilangan itu tidak terhad. Sibt al-Maridini menyebut perjalanan, peperangan dan kapal karam sebagai contoh. Beliau menambah bahawa tawanan yang terputus beritanya diberi hukum yang sama di sisi kebanyakan ulama.^[6] Matan Minhaj yang disyarahkan dalam Mughni al-Muhtaj juga menghimpunkan orang yang ditawan dengan orang yang hilang dalam hukum ini.^[4]

Al-Mawsu'ah al-Fiqhiyyah al-Kuwaitiyyah menjelaskan bahawa mafqud hanya satu jenis di sisi mazhab Hanafi dan mazhab al-Syafi'i. Mazhab Maliki membahagikannya kepada beberapa jenis mengikut tempat dan keadaan dia hilang. Mazhab Hanbali pula membezakan antara orang yang hilang dalam keadaan yang zahirnya selamat seperti musafir yang berniaga atau menuntut ilmu dengan orang yang hilang dalam keadaan yang zahirnya membinasakan seperti askar yang hilang di medan perang atau penumpang kapal yang tenggelam sedangkan sebahagian penumpangnya terselamat.^[10]

Asas hukum bahawa dia dikira masih hidup

Semua hukum mafqud berasaskan kaedah bahawa asalnya dia masih hidup dan keadaan asal itu tidak ditinggalkan kecuali dengan keyakinan.^[1][4] Al-Mawsu'ah merumuskan kesannya dengan dua ungkapan. Mafqud dikira hidup pada hartanya sendiri lalu tiada sesiapa mewarisinya. Dia pula dikira mati pada harta orang lain, iaitu dia tidak berhak atas pusaka orang lain selagi keadaannya belum jelas. Asasnya ialah istishab, iaitu mengekalkan keadaan asal selagi tidak terbukti sebaliknya. Al-Mawsu'ah menjelaskan bahawa istishab di sini berfungsi menolak tuntutan hak dan bukan mensabitkan hak baharu.^[9] Dua sisi mafqud yang dihuraikan di bawah ialah dua penerapan kaedah ini.

Kaedah yang sama dipakai dalam perkahwinannya. Al-Fiqh al-Manhaji menyatakan isteri mafqud tidak boleh berkahwin dengan lelaki lain sehingga kematian suaminya diyakini. Ia menukilkan riwayat al-Syafi'i daripada Saidina 'Ali yang menyuruh isteri mafqud bersabar dan tidak berkahwin sehingga datang berita kematiannya.^[1] Persoalan perkahwinan itu berada di luar bidang faraid dan perlu dirujuk kepada Mahkamah Syariah.

Sisi pertama iaitu harta milik mafqud

Harta mafqud tidak dibahagikan selagi tiada keterangan (bayyinah) yang membuktikan kematiannya. Jika tiada keterangan, harta itu menunggu sehingga berlalu suatu tempoh yang diketahui atau yang kuat sangkaan bahawa dia tidak hidup melebihinya. Selepas itu kadi berijtihad dan menghukumkan kematiannya.^[4] Sebelum itu sebarang tindakan terhadap hartanya tidak sah kerana harta seseorang tidak diwarisi kecuali dengan yakin.^[2]

Tempoh menunggu bukan angka tetap

Menurut pendapat yang sahih dalam mazhab al-Syafi'i tempoh itu tidak ditetapkan dengan bilangan tahun tertentu. Al-Khatib al-Syirbini menyebut ada pendapat lain yang menetapkannya 70, 80, 90, 100 atau 120 tahun. Beliau juga menjelaskan bahawa berlalunya tempoh semata-mata tidak memadai kerana keputusan hakim tetap diperlukan.^[4] Irsyad Hukum Siri ke-341 Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan memilih pendapat yang sama, iaitu tempoh mafqud bergantung kepada keputusan dan pertimbangan hakim. Irsyad itu turut menyatakan bahawa tiada nas yang jelas daripada al-Quran dan Sunnah yang menetapkan tempoh tertentu.^[12]

Siapa mewarisi harta mafqud

Apabila kematiannya dihukumkan, hartanya diberikan kepada sesiapa yang menjadi warisnya pada waktu keterangan dikemukakan atau pada waktu hukuman dijatuhkan. Kerabat yang meninggal dunia sebelum waktu itu walaupun sesaat tidak mewarisi apa-apa daripadanya kerana mungkin mafqud meninggal dunia pada saat itu.^[2][4] Al-Mawsu'ah menyatakan para fuqaha bersepakat bahawa hanya waris yang hidup pada hari hartanya dibahagikan yang mewarisinya.^[9] Al-Subki yang dinukil dalam Mughni al-Muhtaj menambah satu perincian. Jika hakim menyandarkan kematian itu kepada suatu masa yang lebih awal kerana tempoh menunggu sudah melebihi had yang pada sangkaan kuat dia tidak hidup melebihinya, wajar harta itu diberikan kepada sesiapa yang menjadi waris pada masa tersebut. Al-Subki menganggap itu barangkali maksud para ulama walaupun mereka tidak menyatakannya dengan jelas.^[5]

Sisi kedua iaitu mafqud sebagai waris

Al-Fiqh al-Manhaji menyebut sisi inilah yang menjadi tumpuan perbahasan faraid.^[2] Apabila seseorang meninggal dunia dan salah seorang warisnya mafqud, bahagian mafqud diasingkan dan ditahan sehingga jelas keadaannya. Jika mafqud satu-satunya waris, seluruh harta ditahan.^[2][5] Cara pembahagiannya menyerupai cara bagi khunsa musykil. Al-Rahbiyyah merumuskannya dalam bait «واحكم على المفقود حكم الخنثى» yang bermaksud hukumkanlah mafqud dengan hukum khunsa.^[3][8]

Masalah dikira dua kali. Kiraan pertama mengandaikan mafqud masih hidup dan kiraan kedua mengandaikan dia sudah mati. Kedua-dua kiraan disatukan pada satu asal masalah gabungan (al-jami'ah) lalu bahagian setiap waris yang hadir dibandingkan.^[8] Matan Minhaj al-Talibin karya al-Nawawi yang disyarahkan dalam Mughni al-Muhtaj meringkaskan kaedahnya dengan ungkapan 'amilna fi al-hadirin bi al-aswa', iaitu waris yang hadir diberi berdasarkan andaian yang paling kurang menguntungkannya. Al-Khatib al-Syirbini menghuraikan bahawa hasilnya setiap waris berada dalam salah satu daripada tiga keadaan.^[5]

Contoh kiraan

Seseorang meninggal dunia dan meninggalkan ibu, seorang saudara lelaki yang hadir dan seorang saudara lelaki yang mafqud.^[3] Jika mafqud diandaikan hidup, si mati mempunyai dua orang saudara. Ibu menerima 1/6 dan baki 5/6 dibahagi dua antara dua saudara lelaki. Jika mafqud diandaikan mati, si mati hanya mempunyai seorang saudara. Ibu menerima 1/3 dan saudara yang hadir mengambil baki 2/3 secara asabah. Asal masalah gabungan bagi kedua-dua kiraan ialah 12.

Lima saham ditahan. Jika ternyata mafqud masih hidup ketika saudaranya meninggal dunia, lima saham itu miliknya. Jika ternyata dia sudah mati, ibu menerima dua saham lagi dan saudara yang hadir menerima tiga saham lagi. Al-Fiqh al-Manhaji membentangkan contoh yang sama atas asal enam. Ibu diberi satu saham dan saudara yang hadir diberi dua saham manakala tiga saham ditahan. Jika mafqud ternyata hidup, saudara yang hadir menerima setengah saham lagi dan mafqud menerima dua setengah saham.^[3] Pemberian awal Manhaji kepada saudara yang hadir bersamaan 4/12, iaitu kurang satu saham daripada jadual di atas kerana Manhaji mengelakkan pecahan saham. Kesudahan akhirnya tetap sama. Jadual asal 12 ialah kiraan topik ini menurut kaedah al-jami'ah.

Mughni al-Muhtaj turut menyebut keadaan apabila bahagian yang ditahan musnah sebelum mafqud muncul. Apa yang telah diserahkan kepada waris yang hadir diambil semula lalu dibahagikan antara semua waris termasuk mafqud mengikut bahagian pusaka masing-masing.^[5]

Jika mafqud tidak kembali

Jika hakim akhirnya menghukumkan kematian mafqud tanpa sebarang berita tentang hidupnya, bahagian yang ditahan untuknya tidak menjadi miliknya. Ia dikembalikan kepada waris si mati yang asal seolah-olah mafqud tidak pernah wujud dalam masalah itu.^[7][9] Pentahqiq Sharh al-Fusul al-Muhimma menisbahkan pendapat ini kepada jumhur termasuk mazhab al-Syafi'i. Alasannya ialah hidupnya waris ketika pewaris meninggal dunia merupakan syarat pewarisan sedangkan syarat itu masih diragui. Pentahqiq itu turut mencatat satu pendapat lain yang menganggap bahagian itu milik mafqud lalu diwarisi oleh warisnya sendiri.^[7]

Jika mafqud kembali selepas diputuskan mati

Irsyad Hukum Siri ke-341 menjelaskan bahawa keputusan hakim tentang kematian mafqud ialah keputusan yang berasaskan sangkaan (zanni). Irsyad itu menyatakan bahawa jika mafqud muncul kembali setelah disabitkan mati dan hartanya telah diagihkan, dia berhak menuntut semula kesemua harta itu sama ada dalam bentuk barang asal atau yang seumpama dengannya atau yang sama nilai dengannya. Sebabnya ialah waris tidak mempunyai hak atas harta itu selagi pemiliknya masih hidup.^[12] Al-Mawsu'ah menukilkan pendapat mazhab Maliki dan mazhab al-Syafi'i bahawa dia mengambil semula seluruh harta peninggalannya walaupun selepas ia dibahagikan kepada waris. Mazhab Hanafi berpendapat dia mengambil apa yang masih ada di tangan waris dan tidak menuntut apa yang telah habis. Mazhab Hanbali pula berpendapat dia mengambil barang hartanya yang masih ada manakala yang telah rosak ditanggung oleh waris menurut riwayat yang sahih dalam mazhab itu.^[11]

Irsyad yang sama menyebut bahawa tempoh untuk menuntut semula bergantung kepada budi bicara dan keputusan hakim. Ia juga mencatat bahawa tiada kes seumpama itu yang dilaporkan di Mahkamah Syariah di Malaysia.^[12] Tuntutan seperti ini perlu dirujuk kepada Mahkamah Syariah atau peguam.

Perbandingan mazhab tentang tempoh menunggu

Al-Mawsu'ah memperlihatkan bahawa tempoh mafqud ialah masalah ijtihad. Riwayat dalam mazhab Hanafi berbeza-beza. Zahir al-riwayah mengaitkannya dengan kematian semua orang yang sebaya dengannya di negerinya. Riwayat lain menyebut 120, 110, 105, 100, 90 dan 70 tahun. Ada juga nukilan bahawa Abu Hanifah menyerahkannya kepada ijtihad kadi pada setiap zaman. Mazhab Maliki tidak menetapkan tempoh tertentu tetapi menunggu sehingga berlalu masa yang tidak mungkin dia hidup sepanjangnya.^[9]

Mazhab Hanbali membezakan dua jenis mafqud. Orang yang hilang dalam keadaan yang zahirnya membinasakan ditunggu empat tahun. Jika tiada berita, hartanya dibahagikan. Orang yang hilang dalam keadaan yang zahirnya selamat mempunyai dua riwayat. Riwayat pertama menyerahkannya kepada ijtihad hakim. Riwayat kedua menunggu sehingga genap 90 tahun sejak dia dilahirkan.^[9] Pentahqiq Sharh al-Fusul al-Muhimma pula mencatat bahawa penyerahan tempoh kepada ijtihad kadi bagi setiap kes ialah mazhab al-Syafi'i dan pendapat yang masyhur daripada Malik dan Abu Hanifah.^[7] Pendapat empat tahun mazhab Hanbali disebut di sini sebagai perbandingan sahaja.

Kes MH370

Bayan Linnas Siri ke-11 Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan membincangkan status penumpang pesawat MH370 selepas Ketua Pengarah Jabatan Penerbangan Awam mengumumkan pada 29 Januari 2015 bahawa pesawat itu diisytiharkan sebagai satu kemalangan. Bayan Linnas itu menilai bahawa penumpang MH370 menepati takrif mafqud yang dinukil daripada mazhab Hanbali, iaitu orang yang hilang dalam keadaan yang zahirnya membawa kepada kematian. Ia juga menyatakan bahawa tempoh mafqud ialah masalah ijtihad. Mufti Wilayah Persekutuan dalam Bayan Linnas itu berpandangan bahawa ulama terdahulu menetapkan tempoh yang panjang untuk mencapai keyakinan dalam keadaan teknologi zaman mereka.^[13]

Atas asas itu Bayan Linnas mengambil kira pengisytiharan pihak berautoriti setelah 327 hari pencarian serta pandangan pakar penerbangan sebagai ahli kepakaran. Antara natijah yang dinyatakannya ialah penumpang MH370 telah meninggal dunia dan hak pewarisan berjalan mengikut keputusan Mahkamah Syariah.^[13] Penilaian Bayan Linnas itu khusus bagi satu peristiwa dan bukan formula bagi kes kehilangan yang lain.

Mafqud dalam amalan

Irsyad Hukum Siri ke-341 menyimpulkan bahawa tempoh mafqud ditentukan dan diputuskan oleh hakim. Irsyad itu turut menyebut Seksyen 108 Akta Keterangan 1950 berkaitan anggapan kematian orang yang hilang.^[12] Sama ada dan bagaimana peruntukan itu terpakai pada sesuatu kes perlu dirujuk kepada peguam, Mahkamah Tinggi atau Mahkamah Syariah. eFaraid tidak menentukan bila seseorang yang hilang boleh dianggap mati.

Kalkulator Kes Khas Faraid eFaraid memaparkan kiraan dua andaian bagi waris yang mafqud serta bahagian yang diyakini dan jumlah yang ditahan. Paparan itu bertujuan sebagai rujukan sahaja.