Tanggungan Si Mati: Hutang kepada Manusia & Hutang kepada Allah

Topik Tertib Hak menyusun tuntutan yang mesti diselesaikan sebelum harta peninggalan dibahagikan secara faraid. Topik ini memperincikan satu daripada tuntutan itu, iaitu hutang si mati. Firman Allah dalam surah al-Nisa' ayat 11 menurut terjemahan Basmeih menyebut bahawa pembahagian pusaka ialah "sesudah diselesaikan wasiat yang telah diwasiatkan oleh si mati" dan "sesudah dibayarkan hutangnya".^[1] Wasiat disebut lebih awal dalam ayat itu. Namun al-Khatib al-Syirbini menjelaskan bahawa hutang tetap didahulukan dan wasiat hanya dilaksanakan daripada sepertiga baki selepas hutang dijelaskan. Beliau menukilkan bahawa al-Qurtubi meriwayatkan ijmak tentang perkara ini.^[2]

Hutang tidak menghalang pewarisan tetapi mengikat harta

Menurut pendapat yang paling sahih dalam mazhab al-Syafi'i, pemilikan seluruh harta peninggalan berpindah kepada waris sebaik sahaja berlaku kematian. Hutang yang terikat pada harta itu tidak menghalang pewarisan. Yang dihalang ialah tindakan waris ke atas harta tersebut. Al-Syirbini menyifatkan harta peninggalan itu keseluruhannya seperti barang yang tergadai dengan hutang walaupun hutangnya sedikit.^[3] Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan memakai pendapat yang sama. Waris tidak boleh membelanjakan harta itu atau mengambil manfaat daripadanya selagi hutang belum dijelaskan.^[4]

Kesannya, waris yang menjual tanah pusaka atau mengagihkan wang simpanan si mati sebelum hutang dikenal pasti sebenarnya bertindak ke atas harta yang masih terikat. Hutang perlu disenaraikan dan dijelaskan terlebih dahulu. Barulah baki dibahagikan kepada waris.^[4]

Hutang kepada manusia

Hutang kepada manusia ialah hutang yang tertanggung pada zimmah si mati terhadap orang lain. Al-Syirbini menyatakan hutang yang terikat pada zimmah dibayar daripada pokok harta (ra's al-mal) selepas kos pengurusan jenazah sama ada si mati mengizinkannya atau tidak.^[2] Ketika menghuraikan pandangan mazhab Hanbali, al-Mawsu'ah al-Fiqhiyyah al-Kuwaitiyyah memberi contoh hutang jenis ini seperti pinjaman, harga barang dan upah atau sewa.^[5] Kepentingan menjelaskannya ditegaskan oleh hadis riwayat al-Tirmizi (no. 1079) daripada Abu Hurairah bahawa jiwa orang mukmin tergantung dengan hutangnya sehingga hutang itu dijelaskan. Al-Tirmizi sendiri menilai hadis ini hasan.^[6][19]

Dua jenis hutang dalam rumah tangga sering terlepas pandang. Yang pertama ialah nafkah isteri yang tertunggak. Menurut majoriti fuqaha selain fuqaha Hanafi, nafkah isteri yang tidak ditunaikan kekal sebagai hutang walaupun tempohnya telah berlalu. AL-KAFI #1650 menyimpulkan bahawa hutang ini wajib dilangsaikan daripada harta si mati sebelum pembahagian faraid.^[7] Dalam mazhab al-Syafi'i, al-Fiqh al-Manhaji menyatakan nafkah isteri tidak gugur dengan berlalunya masa. Nafkah usul dan furu' pula gugur.^[17] Kitab yang sama memperincikan keadaan isteri yang makan bersama suaminya tanpa kadar nafkah yang dipersetujui. Nafkah itu bersifat tamkin dan gugur dengan berlalunya masa. Jika kadar tertentu telah dipersetujui atau ditetapkan oleh qadi, isteri boleh menuntutnya walaupun tempohnya telah berlalu.^[18] AL-KAFI #1650 turut merujuk seksyen 69 Akta Undang-Undang Keluarga Islam (Wilayah-Wilayah Persekutuan) 1984 berkenaan tunggakan nafkah. Fatwa itu juga menyatakan bahawa tuntutan nafkah tertunggak boleh dibawa ke Mahkamah Syariah.^[7] Kesabitan dan jumlah sesuatu tuntutan perlu dirujuk kepada mahkamah tersebut.

Yang kedua ialah mahar yang ditangguhkan. Al-Fiqh al-Manhaji menjelaskan bahawa mahar ialah milik isteri. Ia boleh ditangguhkan sebahagian atau keseluruhannya dengan syarat tempohnya ditentukan.^[8] Kitab yang sama menyatakan mahar menjadi tetap seluruhnya dengan kematian salah seorang suami isteri sama ada sebelum atau selepas persetubuhan. Dalilnya ialah ijmak sahabat.^[9] AL-KAFI #975 menyatakan bahawa harta suami yang meninggal dunia hendaklah diambil untuk membayar mahar yang tertangguh sebelum harta itu difaraidkan kerana mahar ialah hak isteri.^[16]

Hutang yang terikat pada harta tertentu pula mempunyai kedudukan lebih awal. Contohnya ialah harta yang dicagarkan. Hak pemegang cagaran didahulukan walaupun ke atas kos pengurusan jenazah sebagaimana dihuraikan dalam topik Tertib Hak.^[3][12]

Hutang kepada Allah

Hutang kepada Allah ialah kewajipan berbentuk harta yang belum ditunaikan oleh si mati semasa hidupnya. Al-Fiqh al-Manhaji menyebut contohnya zakat, nazar dan kaffarah.^[10] Al-Syirbini menyebut zakat, kaffarah dan haji.^[2] Zainuddin al-Malibari dalam Fath al-Mu'in menghimpunkan kaffarah, haji, nazar dan zakat dalam satu senarai.^[11] Dalam mazhab al-Syafi'i hutang jenis ini dibayar daripada pokok harta sama ada si mati mewasiatkannya atau tidak.^[2][5]

Zakat memerlukan perincian. Jika zakat telah wajib ke atas harta tertentu dan harta itu masih wujud, hak zakat terikat pada harta itu sendiri seperti barang gadaian. Al-Fiqh al-Manhaji dan Mughni al-Muhtaj meletakkannya sebelum kos pengurusan jenazah.^[12][3] Jika harta itu telah musnah, zakat kekal sebagai hutang pada zimmah si mati.^[5][11]

Bagi haji, AL-KAFI #1849 menyatakan bahawa orang yang telah berkemampuan menunaikan haji tetapi meninggal dunia sebelum sempat mengerjakannya perlu dibadalkan hajinya. Waris wajib menguruskannya menggunakan harta peninggalan si mati kerana kewajipan itu dikira sebagai hutang.^[13] Sandarannya ialah hadis riwayat al-Bukhari (no. 7315) tentang seorang wanita yang bertanya sama ada dia boleh menunaikan haji bagi pihak ibunya. Ibunya telah bernazar untuk menunaikan haji tetapi meninggal dunia sebelum sempat melaksanakannya. Nabi SAW mengiyakannya lalu memerintahkan agar hak Allah itu dijelaskan kerana Allah lebih berhak ditunaikan.^[13][20] Jika si mati tidak meninggalkan harta atau hartanya tidak mencukupi, badal haji tidak wajib ke atas waris. Ia sunat dilakukan oleh waris atau orang lain.^[13]

Apabila harta tidak mencukupi

Tertib antara dua jenis hutang hanya menjadi persoalan apabila harta tidak cukup untuk menjelaskan semuanya. Pendapat yang paling sahih dalam mazhab al-Syafi'i mendahulukan hutang kepada Allah ke atas hutang kepada manusia.^[2] Al-Fiqh al-Manhaji menyatakan hak Allah didahulukan dalam penunaian berbanding hak hamba.^[10] Ibn al-Mulaqqin dalam al-Tazkirah sebagaimana dinukil oleh AL-KAFI #1472 turut menyusun hutang kepada Allah sebelum hutang kepada manusia.^[14] Fath al-Mu'in menyatakan zakat dan yang seumpamanya didahulukan daripada harta peninggalan orang berhutang yang tidak mencukupi untuk hak manusia dan hak Allah. Jika yang bertembung hanya hak-hak Allah, zakat didahulukan sekiranya ia terikat pada nisab yang masih ada. Jika harta itu telah musnah selepas zakat wajib, zakat sama kedudukannya dengan hak-hak lain dan harta diagihkan antara semuanya.^[11]

Sebagai perbandingan, al-Mawsu'ah al-Fiqhiyyah al-Kuwaitiyyah merekodkan perbezaan mazhab yang ketara. Mazhab Hanbali tidak mendahulukan mana-mana jenis. Jika hutang melebihi harta, pemiutang berkongsi mengikut nisbah hutang masing-masing seperti harta orang muflis sama ada hutang itu kepada Allah atau kepada manusia. Pandangan mazhab Hanafi yang disandarkan kepada Syarh al-Sirajiyyah pula menyatakan hak Allah seperti zakat, haji, nazar dan kaffarah hanya wajib dilaksanakan jika si mati mewasiatkannya. Pelaksanaannya daripada sepertiga baki selepas hutang kepada manusia. Mazhab Maliki mendahulukan hutang kepada manusia dan meletakkan sebahagian hak Allah selepasnya dengan perincian tersendiri.^[5]

Jika seluruh harta habis untuk hutang, tiada baki untuk wasiat dan faraid. AL-KAFI #1632 menegaskan bahawa hutang si mati tidak boleh difaraidkan kepada waris. Hutang itu wajib dilangsaikan daripada harta yang ditinggalkan. Fatwa itu menyatakan bahawa sekiranya harta tersebut tidak mencukupi, "pihak waris tidak harus untuk membayar hutang si mati". Konteks fatwa menunjukkan maksudnya ialah waris tidak diwajibkan membayar baki hutang itu daripada harta mereka sendiri. Fatwa yang sama menyatakan waris yang memilih untuk membayarnya termasuk dalam bab berbuat ihsan kepada si mati.^[6] Al-Syirbini pula menyebut keadaan pihak lain menjelaskan hutang si mati secara sukarela atau pemiutang membebaskannya. Dalam keadaan itu wasiat si mati tetap dilaksanakan walaupun hutang tersebut sebelumnya menghabiskan seluruh harta.^[3]

Kos pengurusan harta pusaka

Kos pengurusan jenazah berbeza daripada kos mengurus harta pusaka seperti upah peguam, bayaran laporan perubatan dan caj perkhidmatan pentadbir. AL-KAFI #1472 berpandangan bahawa pengagihan harta pusaka adalah wajib. Membiayai kos yang diperlukan untuk melaksanakannya turut menjadi wajib berdasarkan kaedah bahawa sesuatu yang tanpanya kewajipan tidak sempurna maka ia juga wajib. Fatwa itu menyatakan kos ini perlu dijelaskan sebelum harta dibahagikan kepada waris. Harta pusaka boleh digunakan untuk membiayainya dengan persetujuan para waris. Waris yang tidak mampu membiayainya boleh meminta Amanah Raya menolak caj perkhidmatan daripada harta pusaka. Fatwa yang sama menasihati pihak pengurus pusaka supaya mengenakan caj yang munasabah.^[14]

Zakat ke atas harta yang belum dibahagikan

Zakat tertunggak si mati perlu dibezakan daripada zakat ke atas harta warisan itu sendiri. Yang pertama ialah hutang kepada Allah sebagaimana dihuraikan di atas. Yang kedua berkait dengan waris sebagai pemilik baharu. AL-KAFI #1819 berpandangan zakat tidak diwajibkan ke atas harta faraid selagi proses pertukaran hak milik belum selesai kerana syarat zakat ialah pemilikan sempurna (al-milk al-tam). Apabila proses itu selesai, zakat 2.5% dikenakan ke atas harta yang berbaki untuk tahun semasa tanpa menunggu haul setahun.^[15] Pengiraan bagi kes tertentu wajar dirujuk kepada pusat zakat negeri masing-masing.

Ringkasan tertib tanggungan

Pertikaian tentang kewujudan atau jumlah sesuatu hutang perlu dirujuk kepada pentadbir pusaka, peguam atau mahkamah yang berkenaan. Pengiraan dalam eFaraid bergantung pada nilai yang dimasukkan pengguna dan tidak menentukan sama ada sesuatu tuntutan hutang itu sabit.